Cmentarze


Barbara Affek-Bujalska

Podstawy prawne ochrony cmentarzy

[Gdzieniegdzie wprowadzono dodatkowy podział na akapity oraz skorygowano interpunkcję, aby uczynić tekst bardziej czytelnym.]


Rozróżniamy dwa rodzaje cmentarzy ze względu na pełnienie ich funkcji. Cmentarze, służące do chowania zmarłych osób cywilnych i cmentarze wojenne, stanowiące miejsca spoczynku żołnierzy poległych w czasie walk i ofiar terroru.

Cmentarze tak zwane cywilne mogą być różnorodnych wyznań, ich właścicielami są z reguły związki wyznaniowe. Poza cmentarzami wyznaniowymi wyróżnia się cmentarze komunalne, których właścicielami są organy samorządowe.

Na cmentarzach wyznaniowych odbywają się pochówki osób zmarłych tylko określonego wyznania, o ile w danej miejscowości występują cmentarze innych wyznań bądź komunalny1. Na cmentarzach komunalnych chowani są zmarli różnorodnych wyznań oraz bezwyznaniowcy.

Dla orientacji, na podstawie materiałów zebranych w 1970 r. przez Główny Urząd Statystyczny wynika, że ogółem w Polsce istniało 17 793 cmentarzy cywilnych, w tym: 2 876 komunalnych, 7 703 rzymskokatolickich, 5 806 ewangelickich, 373 prawosławnych oraz pozostałych wyznań - 1035, w tym około 600 cmentarzy żydowskich.

W odniesieniu do cmentarzy cywilnych i wojennych mają zastosowanie często odmienne przepisy prawa, wynikające z przyjętych norm ich ochrony i funkcji.

Cmentarze cywilne chronione są przepisami krajowymi. Nie ma przepisów międzynarodowych, jak to zostało ustanowione w odniesieniu do cmentarzy wojennych. Każde z państw ustanawia przepisy, które obowiązują tylko w jego kraju.

Cmentarze cywilne dzielą się na cmentarze czynne i nieczynne. Czynne cmentarze są to takie cmentarze, na których odbywa się bieżąco chowanie osób zmarłych. Cmentarze nieczynne, są to cmentarze, na których zaprzestano chowania zwłok z powodu braku powierzchni grzebalnej, bądź na podstawie podjętego aktu prawnego przez organ władzy terenowej, tj. decyzji o zamknięciu cmentarza dla grzebania zmarłych.

Cmentarz wojenny po jego założeniu i pochowaniu poległych żołnierzy z danego okresu bojowego jest zamknięty w rozumieniu chowania osób aktualnie zmarłych, tj. krewnych, kombatantów czy żołnierzy będących w służbie zawodowej lub osób zasłużonych. Możliwe jest tylko pochowanie na cmentarzu wojennym żołnierzy z innych okresów bojowych, o ile na to pozwala powierzchnia nie zajęta pod groby i układ architektoniczno-przestrzenny.

Ochrona cmentarzy i grobów cywilnych w świetle obecnych przepisów prawa

Obowiązują następujące akty prawne dotyczące cmentarzy cywilnych:

Podstawowym wśród nich regulującym sprawy cmentarzy cywilnych jest ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 31 stycznia 1959 r. z późniejszymi zmianami (Dz.U.Nr 47 poz. 298 z 1972 r.) i Rozporządzenie Ministrów Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska oraz Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 20 października 1972 r. w sprawie urządzania cmentarzy, prowadzenia ksiąg cmentarnych oraz chowania zmarłych (Dz.U. Nr 47 poz. 299 z 1972 r.).

Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego z 28 maja 1989 r. (Dz.U. Nr 29 poz. 154 z 1989 r.) i ustawa z 18 czerwca 1991 r. o zmianie ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. Nr 64 poz. 271 z 1991 r.) wniosły istotne zmiany do ustawy z 31 stycznia 1959 r.. Dotyczyły one trybu postępowania w odniesieniu do cmentarzy wyznaniowych.

Ustawa o ochronie dóbr kultury i muzeów z dnia 15 lutego 1962 r. z późniejszymi zmianami (Dz.U. Nr 10 poz. 48).

Ustawa o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 34 poz. 198 z 1990 r.), która reguluje zakres działania organów gminy i określa obowiązki gminy - jako zadania własne - (o ile przepisy szczegółowe nie stanowią inaczej), a mianowicie:

  1. zakładanie i rozszerzanie cmentarzy komunalnych,
  2. decydowanie o zamknięciu cmentarza w odniesieniu do cmentarzy komunalnych i wyznaniowych na wniosek władzy kościelnej lub za jej zgodą (z uwzględnieniem zmian wynikających z ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego),
  3. utrzymanie i zarządzanie cmentarzami komunalnymi (oraz cmentarzy nieczynnych, które przeszły n własność Skarbu Państwa),
  4. wydawanie decyzji o przeznaczeniu terenu cmentarnego na inny cel po upływie 40 lat od daty ostatniego pochowania w odniesieniu do cmentarzy komunalnych, a w odniesieniu do wyznaniowych - po uzyskaniu zgody właściwej władzy tego kościoła lub związku wyznaniowego (z uwzględnieniem zmian wynikającyc z ustawy z 14 czerwca 1991 r. o zmianie ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych).

Ustawa zasadnicza o cmentarzach i chowaniu zmarłych zapewnia nienaruszalność grobu w okresie 20 lat, a cmentarza - po jego zamknięciu dla grzebania zmarłych - nie może być użyty na inny cel, przed upływem 40 lat od dnia ostatniego pochowania zwłok na cmentarzu.

Decyzja o zamknięciu cmentarza w wypadku braku powierzchni grzebalnej chroni układ przestrzeni przed naruszaniem go w związku z możliwością tzw. "wygospodarowania" powierzchni grzebalnej pod nowe pochowania.

W skutek poszukiwania powierzchni grzebalnej przez zarządcę cmentarza powoduje częstokroć likwidację starych grobów, zmniejszenie powierzchni dróg, wycinanie drzewostanu. Dotyczy to szczególnie starych cmentarzy położonych w miastach. Decyzję w tej sprawie podejmuje organ samorządowy w odniesieniu do cmentarzy komunalnych, a cmentarzy wyznaniowych - na wniosek lub za zgodą kościoła, do którego należy cmentarz. Nie przewidziano w ustawie możliwości odwołania się od zwolnienia z tego wymogu, w wypadkach podyktowanych ochroną cmentarza.

Cmentarz po upływie 40 lat od ostatniego pochowania może ulec likwidacji i jego teren może być przeznaczony na inny cel, jednakże pod warunkiem zachowania pamiątek wartości artystycznej, historycznej lub archeologicznej. Pamiątki te powinny być w porozumieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków przeniesione w odpowiednie miejsce. Szczątki zwłok znajdujące się na terenie cmentarza likwidowanego, o ile rodzina nie przedłużyła istnienia grobu na dalsze lata, powinny być przeniesione na inny cmentarz na koszt nabywcy terenu lub nowego jego użytkownika. Decyzję w tej sprawie podejmuje organ samorządowy w odniesieniu do cmentarzy komunalnych, a w odniesieniu do cmentarzy wyznaniowych - po uzyskaniu zgody władzy tego kościoła lub związku wyznaniowego.

Powyższe zmiany, wprowadzone do ustawy zasadniczej ustawą z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego i 16 czerwca 1991 r. o zmianie ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych chronią w szerokim zakresie cmentarze wyznaniowe oraz dają uprawnienia związkom wyznaniowym w tym zakresie.

Polegają one na możliwości formowania wniosku bądź wyrażenia zgody w wypadku zamykania cmentarza dla grzebania zmarłych i przeznaczeniu terenu cmentarza na inny cel.

W wypadku nie wyrażenia zgody na zamkniecie cmentarza przez kościół lub związek wyznaniowy, do którego dany cmentarz należy, może być ona ostateczna, gdyż ustawa nie przewiduje możliwości odwołań się od odstąpienia od tego wymogu, np. z powodu wyżej omówionych zagrożeń.

W myśl wprowadzonych zmian ustawą z 17 maja 1989 r. zamknięcie cmentarza następuje na wniosek władzy kościelnej lub za jej zgodą.

Dalsze zmiany, występujące w trybie postępowania przy podejmowaniu decyzji o przeznaczeniu terenu cmentarza na inny cel, wprowadza ustawa z 16 czerwca 1992 r., która określa, że "jeżeli teren cmentarny stanowi lub stanowił uprzednio własność Kościoła Katolickiego lub innego kościoła albo związku wyznaniowego, wydanie decyzji o użyciu terenu cmentarnego na inny cel wymaga zgody właściwej władzy tego kościoła lub związku wyznaniowego". I dalej "Decyzję o użyciu terenu cmentarnego, będącej uprzednio cmentarzem wyznaniowym Kościoła Katolickiego lub innego kościoła albo związku w znaniowego, na inny cel wydaje się po zasięgnięciu opinii właściwej władzy tego kościoła lub związku wyznaniowego co do sposobu oznaczenia i upamiętnienia terenu pocmentarnego".

Ustawodawca wymienił w tym wypadku możliwości odwołania się od zwolnienia z wymogu uzyskania zgody kościoła lub związku wyznaniowego podyktowanych uzasadnionymi, szczególnymi celami publicznymi. Z wnioskiem takim może wystąpić gmina, właściwa dla terenu cmentarnego, do Ministra Gospodai Przestrzennej i Budownictwa.

Istnieje również możliwość przeznaczenia terenu cmentarnego na inny cel przed upływem 40 lat od ostatniego pochowania w wypadkach wyjątkowej potrzeby ze względu użyteczności publicznej, jednakże po uzyskaniu zgody władzy danego kościoła lub związku wyznaniowego, do którego cmentarz należy. Decyzję w tej sprawie podejmuje organ administracji rządowej stopnia wojewódzkiego.

Ponadto powyższy przepis obowiązuje do zasięgnięcia opinii właściwej władzy tego kościoła lub związku wyznaniowego co do sposobu oznaczenia i upamiętnienia terenu pocmentarnego.

Zapis ten, nakładając obowiązek oznaczenia i upamiętnienia terenu pocmentarnego, daje jednocześnie możliwości, w wypadku konieczności podjęcia decyzji o przeznaczeniu terenu cmentarza na inny cel, pozostawienia informacji o jego historii.

Szczególnymi przepisami ustawy z dnia 16 czerwca 1991 r. ochronione zostały w pełnym zakresie cmentarze żydowskie, gdyż religia wyznania mojżeszowego nie przewiduje likwidacji cmentarzy, jak również dokonywania ekshumacji zwłok. Z tych względów Związek Wyznania Mojżeszowego nie wyrazi zgody na użycie terenu żadnego cmentarza żydowskiego na inny cel.

Ustawa o ochronie dóbr kultury i muzeach z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz.U. Nr 10 poz. 48 z 1962 r.) chroni cmentarze w sposób następujący:

"Pod względem merytorycznym przedmiotem ochrony są m.in. cmentarze oraz miejsca upamiętnione walkami o niepodległość i sprawiedliwość społeczną, obozy zagłady i inne tereny, budowle,(...)

Bez zezwolenia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków nie wolno zabytków burzyć, niszczyć, przerabiać, odnawiać, rekonstruować, zabudowywać, odbudowywać, zdobić, uzupełniać, rozkopywać ani dokonywać żadnych innych zmian."

Bez zezwolenia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków nie wolno przemieszczać zabytków nieruchomych z naruszeniem skomponowanego lub ustalonego tradycją układu terenowego ani też przenosić lub wynosić zabytków ruchomych z naruszeniem ustalonych tradycją wnętrz budownictwa świeckiego i sakralnego.

Przepisy te odnoszą się również do robót mogących przyczynić się do zeszpecenia otoczenia zabytku nieruchomego lub widoku na ten zabytek.

Udzielenie zezwolenia na wymienione roboty wojewódzki konserwator zabytków może uzależnić od wykonania badań i dokumentacji zabytków.

Pismem okólnym Nr 8 Ministra Kultury i Sztuki z dnia 25 września 1967 r. w sprawie obowiązków służby konserwatorskiej w wypadku przeznaczenia terenów cmentarnych na inne cele (Dz.Urz. MKiS Nr 8 poz. 79) organy służby konserwatorskiej zostały zobowiązane do opiniowania, czy cmentarze, ich części oraz zachowane nagrobki i inne formy rzeźby nagrobnej stanowią zabytki w rozumieniu ustawy z 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury.

W piśmie tym zostały zawarte wytyczne dla służby konserwatorskiej w zakresie działania dotyczących obiektów cmentarnych, które są następujące:

  1. na podstawie przepisów art. 5 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i muzeach (Dz.U. Nr 10, poz. 48) ochronie prawnej podlegają mające znaczenie dla dziedzictwa kulturalnego z uwagi na ich wartość historyczną, naukową lub artystyczną:
    • cmentarze lub ich część,
    • nagrobki, płyty itp. obiekty (dzieła sztuk plastycznych),
    • mogiły, płyty nagrobne i pomniki stanowiące samo przez się zabytki historyczne, mimo braku jakiejkolwiek innej wartości oprócz historycznej jak: groby wybitnych osobistości historycznych, wspólne mogiły ofiar egzekucji i inne, nagrobki z nazwiskami Polaków na dawnych cmentarzach ziem zachodnich i północnych itp.
  2. zabytki wymienione w pkt. 1 art. 5 ustawy o ochronie dóbr kultury należy wpisać do rejestru zabytków, w trybie przewidzianym przepisami. Jeżeli natomiast zabytek nagrobny ruchomy, jak np. płyta czy rzeźba nagrobna itp. może być przeniesiona do muzeum, obiektu tego nie wpisuje się do rejestru zabytków, natomiast wpisuje się do inwentarza danego muzeum.
  3. w wypadku przeznaczenia na inny cel części zamkniętego cmentarza, w której znajdują się obiekty zabytkowe, należy spowodować przeniesienie ich na pozostałą część cmentarza po uprzednim uzgodnieniu z organami planowania przestrzennego, że przeznaczenie tej części cmentarza w planach zagospodarowania przestrzennego nie uległo zmianie.
  4. koszty przeniesienia zabytków o wartości historycznej, naukowej lub artystycznej z ponownym ich ustawieniem na nowym miejscu obciążają tę jednostkę, która ubiegała się o nabycie terenu cmentarza.

O ochronie cmentarzy i grobów wojennych

Wraz z rozwojem cywilizacji i ulepszania techniki prowadzenia wojen narastała idea ochrony ofiar wojen, niesienia pomocy rannym żołnierzom.

Przekazywane opisy z pól bitewnych, o braku pomocy rannym żołnierzom, niehigienicznych pomieszczeniach szpitalnych, masowej śmiertelności wśród rannych, szczególnie z wojny krymskiej 1853-1856 i włoskiej pod Magentą i Solferino w 1859 r. stanowiły bezpośredni impuls do założenia w 1864 r. przez Szwajcara Henri Dunanta organizacji społecznej o charakterze międzynarodowym. Organizacja przyjęła nazwę Czerwonego Krzyża i celem jej było niesienie pomocy żołnierzom biorącym udział w wojnie.

Rozwój organizaqi Czerwonego Krzyża wiąże się z postępującą humanizacją prawa międzynarodowego. Znalazło ono odbicie w konwencjach, w układach międzynarodowych zawieranych w Genewie i Hadze.

Warunki ochrony poległych żołnierzy i ich grobów w świetle prawa międzynarodowego określa Konwencja I o polepszeniu losu rannych i chorych na polu walki podpisana w Genewie w 1864 r.; Konwencja II z 6 lipca 1906 r. rozszerzała rozwiązania I Konwencji o uzgodnienia przyjęte w 1899 r. w Hadze, podpisane 18 października 1907 r., dotyczące polepszenia losu rannych i rozbitków sił zbrojnych na morzu. Konwencja III o traktowaniu jeńców wojennych podpisana została w Genewie 29 lipca 1929 r. Polska ratyfikowała Konwencję w 1932 r.

Humanitarne prawa międzynarodowe zapewniały opiekę poległym żołnierzom, okazały się jednak niewystarczające. Wykazała to II wojna światowa - ogromem popełnionych zbrodni na jeńcach wojennych i cywilnej ludności. Zasięg tych zbrodni i nie respektowanie przyjętych norm zmusiły do przeanalizowali dotychczasowych praw i ich modyfikacji. Stało się to na Międzynarodowej Konferencji, która obradowa w Genewie od 21 kwietnia do 12 sierpnia 1949 r. Celem Konferencji było opracowanie konwencji o ochronie osób cywilnych.

Na podstawie trzech kolejnych konwencji (1864 r.,1906 r.,1929 r.), zbadanych, rozszerzonych i przyjętych prz XVII Konferencję Międzynarodową Czerwonego Krzyża, Konferencja ustaliła w dniu 12 sierpnia 1949 teksty czterech Konwencji, a mianowicie:

  • I Konwencja Genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych.
  • II Konwencja Genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił morskich na morzu.
  • III Konwencja Genewska o traktowaniu jeńców wojennych.
  • IV Konwencja Genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny jest jedyną umową miedzynarodoi poświęconą w całości ochronie ludności cywilnej w konflikcie zbrojnym.

Konwencje te liczą razem 500 artykułów, są najnowszym i stosunkowo najbardziej kompetentnym zespołem reguł dotyczących ochrony kombatantów wyłączonych z walki i ludności cywilnej. Polska ratyfikowała te Konwencje 26 listopada 1954 r. Ogłoszone zostały w Dzienniku Ustaw PRL z dnia 18 września 1956 r. Nr 38 poz. 171.

Konwencja o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych w kwestii ochrony poległych i i grobów postanowiła:

"W każdym czasie, a zwłaszcza po bitwie, strony w konflikcie przedsięwezmą niezwłocznie wszelkie możliwe środki w celu wyszukania i zebrania rannych i chorych, ochronienia ich przed rabunkiem i złym traktowani oraz zapewnienia im niezbędnej opieki, jak również w celu wyszukania poległych i niedopuszczenia ich ograbienia (...)

(...) Strony w konflikcie powinny możliwie najprędzej zarejestrować wszystkie dane mogące pomóc do ustalenia tożsamości rannych, chorych i zmarłych strony przeciwnej, którzy znaleźli się w ich władzy. Te informacje powinny w miarę możliwości zawierać:

  1. oznaczenie Mocarstwa, któremu oni podlegają,
  2. przydział lub numer książeczki wojskowej,
  3. nazwisko,
  4. imię lub imiona,
  5. datę urodzenia,
  6. wszelkie inne dane znajdujące się w karcie lub na tabliczce tożsamości,
  7. datę i miejsce wzięcia do niewoli lub zgonu,
  8. wiadomości dotyczące ran, choroby lub przyczyny śmierci (...).

(...) Strony w konflikcie sporządzą i przekażą sobie w trybie wskazanym w poprzednim ustępie akty zgonów wykazy zgonów, należycie uwierzytelnione (...)

(...) Strony w konflikcie ponadto czuwać będą nad tym, aby zmarli byli grzebani z czcią i w miarę możności, zgodnie z obrządkami religii, którą wyznawali, aby ich groby były szanowane, zgrupowane, o ile możności podług narodowości zmarłych, należycie utrzymane i tak oznaczone, aby mogły być zawsze odszukane (...)

(...) Jak tylko pozwolą na to okoliczności, a najpóźniej po ustaniu działań wojennych, zarządy wymienią między sobą za pośrednictwem Biura Informacji wspomnianego w ust. 2 art. 16, wykazy, podające dokładnie położenie i oznaczenie grobów, jak również informacje dotyczące pochowanych tam zmarłych (...)."

W Konwencji o traktowaniu jeńców zawarto przepis dotyczący ochrony zmarłych i ich grobów, który mówi:

"(...) Władze zatrzymujące czuwać będą nad tym, by jeńcy wojenni zmarli w czasie niewoli, byli grzebani z czcią i w miarę możności zgodnie z obrządkami religii, którą wyznawali oraz aby ich groby były szanowane, odpowiednio utrzymywane i oznaczane w taki sposób, aby można je zawsze było odnaleźć (...)

(...) Aby można było zawsze odnaleźć groby, wszelkie informacje ich dotyczące powinny być rejestrowane przez zarząd grobów, utworzony przez Mocarstwo zatrzymujące. Spisy grobów oraz informacje dotyczące jeńców wojennych, pochowanych na cmentarzach lub gdzie indziej, przekazane zostaną Mocarstwu, do którego należeli jeńcy wojenni. Troska o te groby i rejestrowanie każdego późniejszego przeniesienia zwłok jest obowiązkiem Mocarstwa kontrolującego terytorium, jeżeli jest ono stroną Konwencji (...)."

Ochrona grobów i cmentarzy wojennych w Polsce

Pierwszymi normami prawnymi, na których opierało się współczesne polskie grobownictwo wojenne, były artykuły postanowień międzynarodowych traktatów zawartych po I wojnie światowej. Były to Traktat Wersalski (art. 225 i 226) oraz traktaty z Austrią podpisane w Saint-Germain oraz z Rosją Sowiecką w Rydze. Na mocy tych dokumentów Polska została zobowiązana do opieki nad grobami wojennymi, znajdującymi się na ich terytorium, prowadzenia ich ewidencji oraz sporządzenia i dostarczenia pełnej informacji zainteresowanym państwom.

W dwudziestoleciu międzywojennym wydano wiele aktów prawnych i rozporządzeń regulujących tę nową dziedzinę prawa międzynarodowego.

Podstawowym aktem regulującym to zagadnienie było uchwalenie ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, obowiązującej do dnia dzisiejszego. Ustawa ta reguluje sprawy nazewnictwa, określając jaki grób i cmentarz można nazwać wojennym, sprawy własnościowe dotyczące terenów, na których zakładano cmentarze, sprawy ekshumacji i udzielania zezwoleń na jej przeprowadzenie, urządzenie cmentarzy, wznoszenia nagrobków itp. Ustawa stwierdza, że groby i cmentarze wojenne pozostają pod opieką państwa, a koszt ich utrzymania ponosi Skarb Państwa. Bezpośredni nadzór nad stanem grobów i cmentarzy wojennych sprawują gminy.

Ponadto sprawy dotyczące opieki nad grobami wojennymi reguluje zarządzenie wykonawcze - Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 października 1936 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych i Opieki Społecznej w sprawie wykonania ustawy z dnia 28 marca 1933 r. - o grobach i cmentarzach wojennych.

Obecnie sprawy cmentarzy wojennych znajdują się w gestii działania Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa.

Bezpośrednią opiekę nad grobami wojennymi sprawują gminy. W ustawie o podziale kompetencji pomiędzy organami gminy a organami administracji rządowej z dnia 17 maja 1990 r. (Dz.U. Nr 34 poz. 198) w art. 4 pkt. 2 zadanie to zlecono gminom. Jeśli gminy nie mają na ten cel środków, to winien im przydzielić je organ administracji rządowej, tj. wojewoda. Środki finansowe zatem na utrzymanie cmentarzy wojennych zabezpieczane są w budżecie wojewody.

W myśl powyższych przepisów cmentarze, kwatery i mogiły wojenne przeznaczone są do chowania poległych lub zmarłych wskutek odniesionych ran w czasie walk, bez względu na narodowość i wyznanie oraz jeńców wojennych, osób internowanych i osób cywilnych - ofiar terroru.

Ustawa nie przewiduje możliwości odwołania się od tego wymogu, dla pochowania na cmentarzu wojennym osoby zmarłej po zakończeniu działań wojennych, np. byłego wojskowego (kombatanta), dowódcy jednostki wojskowej, którego żołnierze pochowani są na tym cmentarzu. Z tych względów występują częstokroć wypadki bezprawnych zezwoleń na pochowanie osób zmarłych po wojnie na cmentarzach czy kwaterach wojennych.

Grób wojenny, w którym pochowano osoby cywilne, przestaje być grobem wojennym.

Również ustawa z 28 marca 1933 r. nie przewiduje ograniczania okresu istnienia cmentarzy wojennych. Czas ich istnienia jest zatem nieograniczony, a więc wydawałoby się, że cmentarze wojenne są dostatecznie chronione. Przepisy te są jednak naruszane, poprzez stosowanie do cmentarzy wojennych przepisów ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 31 stycznia 1959 r. Podejmowane są zatem decyzje przez władzę samorządową o przeznaczeniu terenu cmentarza na inny cel wobec upływu 40 lat od ostatniego pochowania.

Wobec przyjęcia tej "wygodnej" interpretacji przepisów uległy likwidacji niektóre cmentarze z I wojny światowej, szczególnie tam, gdzie brak było powierzchni grzebalnej do bieżących pochówków. Największe straty poniesiono w stanie kwater wojennych usytuowanych na cmentarzach cywilnych oraz cmentarzy przyległych do cmentarzy cywilnych. Tereny ich zostały ponownie użyte do chowania zmarłych. Stan ten spowodowany został także brakiem sprawowania dostatecznej opieki i nadzoru przez organy administraji rządowej.

Sprawy dotyczące miejsc walk i męczeństwa reguluje ustawa z dnia 21 stycznia 1988 r. o Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, w sposób następujący:

"Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa inicjuje i koordynuje działalność związaną z upamiętnieniem historycznych wydarzeń i miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa Narodu Polskiego zarówno w kraju, jak za granicą, a także bliskich Narodowi Polskiemu miejsc walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Do zadań Rady m.in. należy:

  1. sprawowanie opieki nad miejscami walk i męczeństwa oraz trwałe upamiętnianie związanych z tymi miejscami faktów, wydarzeń i postaci.
  2. ocenianie stanu opieki nad miejscami i trwałymi obiektami pamięci narodowej, a w szczególności nad pomnikami, cmentarzami i mogiłami wojennymi oraz walk narodowowyzwoleńczych, cmentarzami ofiar terroru hitlerowskiego, muzeami walk i martyrologii a także izbami pamięci narodowej,
  3. opiniowanie pod względem historycznym i artystycznym wniosków o trwałe upamiętnienie miejsc wydarzeń historycznych, a także wybitnych postaci związanych z dziejami walk i męczeństwa.

Organy właściwe w sprawach wydawania zezwoleń na wykonanie trwałych znaków i obiektów upamiętniających walki i męczeństwo są zobowiązane do zasięgania opinii Rady i jej rozpatrzenia przed wydaniem decyzji."

Organem wydającym zezwolenie w tych sprawach na mocy ustawy z dnia 24 października 1974 r. Prawo budowlane (Dz.U. Nr 38 poz. 229 z 1981 r. z p.zm.) jest rejonowy organ rządowej administracji. Podstawa: art. 5 rozdz. 2 ustawy z 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 34 poz. 198).

Przypisy:

  1. Jeśli w danej miejscowości istneije tylko jeden cmentarz, będący jednocześnie wyznaniowym, jego zarząd jest zobligowany do pochówku na nim osób także innych wyznań lub bezwyznaniowych [Dz.U. Nr 11 poz. 62, art 8 z 1959 r. Przyp. Sowa].

Źródło:

  • B. Affek-Bujalska, Podstawy prawne ochrony cmentarzy [w:] Ochrona cmentarzy zabytkowych : materiały szkoleniowe pracowników Państwowej Służby Ochrony Zabytków oraz materiały z konferencji Organizacja lapidariów cmentarnych Żagań-Kożuchów 20-23 czerwca 1993, [red. tomu w. Puget], (Studia i Materiały : Cmentarze, nr 1(04)), Warszawa 1994, s. 27-32.


Do góry