Cmentarze


Wspólny cmentarz ewangelicki na Golędzinowie

Lokalizacja: ul. W. Burdzińskiego/J. Nusbauma/K. Linneusza/J. Szanajcy, Praga Północ.
Data założenia/likwidacji: 1784 r. - 1865 r. (zamknięcie), ok. 1895-1896 r. (likwidacja)1
Obszar: 1625 m2 (1784 r.)

Historia:

Cmentarz ewangelicki powstał na terenie królewskiego miasteczka Golędzinów, a dokładnie na wschód od dzisiejszej ulicy Jagiellońskiej (obecnie zespół szkół przy ul. J. Szanajcy), w obrębie wałów miejskich z 1770 r. W 1783 r. król jegomość wydzielił tam plac pod zbór, nekropolię i... garbarnię, która miała "utrzymywać" rzeczone instytucje religijne2.

Nad organizacją całego przedsięwzięcia czuwał inżynier wojskowy Jan Krystian Lehmann. Wraz z radcą handlowym, niejakim Sartoriusem podarował ponadto dwa stare budynki, gdzie miał znaleźć się dom modlitwy oraz mieszkanie dla pastora. Już zresztą w 1784 r. osiedlił się tam duchowny, zdawało się więc, że praska społeczność ewangelików będzie mogła spokojnie dalej się rozwijać.

Niestety, całe przedsięwzięcie przetrwało raptem 10 lat. Garbarnia nie przynosiła wielkiego dochodu, a tu jeszcze trzeba było spłacić pożyczki zaciągnięte na jej założenie i budowę kościoła. Nie obyło się też bez innych "wypadków losowych". W czasie insurekcji kościuszkowskiej nekropolia została zniszczona i odbudowano ją dopiero w 1807 r. Istniała jednak zaledwie kilka miesięcy, gdyż podczas sypania fortyfikacji napoleońskich w l. 1806-1807 zarządzono jej likwidację.

Wydaje mi się, że cmentarz jako taki nie został zaorany czy w inny sposób wymazany z powierzchni ziemi. Na super-dokładnym planie Korpusu Inżynierów Wojskowych z 1831 r. w miejscu, gdzie później zaznaczano cmentarz ewangelicki, jest jakiś teren zielony sąsiadujący z prochownią (na późniejszych mapach - stodołą). W 1856 r. kartografowie zaznaczyli tam nawet jakieś krzyżyki, co potwierdza moją "teorię".

Przez długie lata, z powodu niewielkiej liczby ewangelików praskich, cmentarz właściwie nie istniał. Dopiero z inicjatywy pastora Leopolda Otto został ponownie uporządkowany, ogrodzony, oznaczony krucyfiksem wystawionym pośrodku i oczywiście poświęcony 1 listopada 1859 r.

Niestety w 1865 r. władze nakazały jego zamknięcie w związku z wyznaczeniem esplanady3 fortu Śliwickiego. Mimo starań gminy, nie udało się odzyskać terenu, ale sam cmentarz nie został zniszczony, co widać na planach z 2. połowy XIX w., gdzie cmentarzyk raz się pojawia, a raz znika...4 Ponadto do końca XIX w. można tam było znaleźć nagrobki z francuskimi napisami, wystawione dla Szwajcarów wyznania kalwińskiego.

W 1885 r. ewangelicką nekropolię odwiedził pewien dziennikarz5, dzięki któremu wiemy np., iż położona była w mało zurbanizowanej okolicy (tj. wśród pól uprawnych), co zresztą potwierdzają ówczesne plany. Mimo krótkiej "egzystencji" cmentarzyk przyozdobiono wcale solidnymi monumentami. Obok płyt z piaskowca, znalazło się tam kilka grobów sklepionych oraz monumentów z rzeźbami. Ich stan wołał jednak o pomstę do Nieba. Groby murowane były pootwierane i nie dało się nie zauważyć licznych śladów plądrowania trumien. Popękane płyty, celowo uszkodzone posągi, ślady "demontażu" elementów poszczególnych pomników, zrąbane drzewa - tak prezentował się cmentarz pod koniec XIX w. Sprawę pogarszał także brak ogrodzenia.

Ze starych planów wynika jednak, iż ostateczną zagładę cmentarza przyniosła dopiero budowa magazynów wojskowych pod koniec XIX w. Jeszcze na popularnym planie Warszawy z 1895 r. widać charakterystyczne krzyżyki, lecz już na planie z 1888 r. (dopełnionym w 1896 r.) w tym miejscu rysują się tylko podłużne prostokąty zabudowań.

© Sowa
13.02.2010

Do góry

Przypisy:

  1. Data ustalona na podstawie planów Warszawy z tego okresu. Zob. tekst artykułu.
  2. Jeszcze na planie Warszawy z 1827 r. na Golędzinowie można znaleźć ul. Skórzaną, która wzięła nazwę zapewne właśnie od ewangelickiej garbarni.
  3. esplanada - niezabudowana przestrzeń przed fortyfikacjami.

    Ewangelicy mieli chyba pecha, gdyż w obrębie tejże samej esplanady fortu Śliwickiego istniały jeszcze dwa inne cmentarze tj. stary (ok. 1848 r.) i nowy (1872 r.) cmentarz choleryczny.

  4. Zaznaczono go m.in. na planach z 1856 r., 1868 r., 1885 r., ale - co mnie bardzo zafrapowało - nie uwzględnili jej wojskowi kartografowie pod dowództwem por. Kiriczenki (mapa z 1875 r.).
  5. Niszczenie grobów, "Dziennik dla wszystkich i Anonsowy" 1885, nr 146, s. 3.

Źródła

  • [Historia cmentarza ewangelickiego na Golędzinowie], "Gazeta Codzienna" 1859, nr 306, s. 1.
  • M. Gajewski, Urządzenia komunalne Warszawy : zarys historyczny, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979.
  • Niszczenie grobów, "Dziennik dla wszystkich i Anonsowy" 1885, nr 146, s. 3.
  • Plany Warszawy z l. 1831-1900 (zob. Uwagi edytorsko-bibliograficzne).


Do góry