Sztuka cmentarna


Anio造 w sztuce cmentarnej XIX i pocz徠ku XX w.

Geniusze-Anio造 i Anio造-Geniusze

Funkcje i atrybuty, jakich "za篡wa造" antyczne alegorie nie zgin窸y. "W przyrodzie nic nie ginie, tylko zmienia w豉軼iciela" - jak m闚i znana m康ro嗆 ludowa ;-) Tako i kosa, i miecz, i pochodnia, i sztuki, i rzemios豉 znalaz造 nowych opiekun闚.

W ci庵u XIX w. od czasu do czasu pojawia造 si bowiem nagrobki, gdzie dumaj帷y nad grobem anio dostawa a to jak捷 lir, a to ksi璕i czy ko這 z瑿ate, staj帷 si w ten spos鏏 patronem muzyki, literatury lub (rzadziej) dzia豉lno軼i przemys這wej.

Najciekawszym przyk豉dem tej "ewolucji" jest m.in. pi瘯ny pomnik J霩efa Elsnera (proj. I. Gierdziejewski, 1855 r.) z Cmentarza Pow您kowskiego. Okre郵any jako Geniusz Muzyki op豉kuj帷y zmar貫go kompozytora, wcale nie przypomina dzie staro篡tnych czy cho熲y Antonio Canovy. P貫 jego zawiera bowiem zbyt wiele pierwiastk闚 瞠雟kich, a i szat ma wyj徠kowo "nieklasyczn" tj. d逝g sukni z bufiastymi r瘯awami. W d這niach trzyma lir - symbol profesji zmar貫go. Innym przyk豉dem z naszego polskiego podw鏎ka mo瞠 by pomnik rodziny Hirschmann闚 na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie. Jeszcze ok. 2005 r. u st鏕 zdobi帷ego go anio豉 spoczywa這 ko這 z瑿ate, by mo瞠 symbol powi您a rodziny z przemys貫m1. R闚nie za patrona tej dziedziny uzna mo積a anio豉 z grobu rodziny Ronzani (Pasquale Rizzoli, 1904 r., Cimitero della Certosa, Bolonia).

Warto podkre郵i, 瞠 pomniki te nie by造 jak捷 "faz przej軼iow" mi璠zy klasycyzmem a romantyzmem. Nawi您ania do tematu "geniusza sztuk i rzemios" pojawia造 si tak瞠 pod koniec wieku (np. nagrobek Nikolaja Kornelewicza Popowa, zm. 1893 r.2) oraz na pocz徠ku XX w. (np. wspomniany pomnik rodziny Ronzani, 1904 r. czy aktora dramatycznego Janusza Orli雟kiego Busiackiego, Wac豉w Konopka, ok. 1912 r., Cmentarz Stary, 鏚).

Jak ju wspomnia豉m atrybuty klasycznych alegorii nie znikn窸y wraz z ich w豉軼icielami. Wi瘯szo嗆 z nich przej窸y Anio造 妃ierci (pochodnia, klepsydra, kosa), ale te i inne "gatunki" anio堯w, o czym przekonacie si podczas lektury pozosta造ch opis闚.

W ci庵u XIX w. czasami trudno odr騜ni geniusza albo jak捷 inn skrzydlat alegori od anio豉 (patrz r闚nie Chronos, Thanatos i inne geniusze).

Tak na przyk豉d na nagrobku Jak鏏a Omieci雟kiego (Jakub Tatarkiewicz, 1851 r.) na Starych Pow您kach Geniusz 妃ierci trzyma gasn帷 pochodni, depcze antyczn kolumn, ale d這ni wskazuje niebo, co zdarza這 si chrze軼ija雟kim anio這m, a nie pseudo-antycznym daimonom. Innym ciekawym przyk豉dem jest berli雟ki pomnik rodziny Skrobola-Labs (R. Pohle, ok. 1880 r.) z geniuszem wyposa穎nym w atrybuty zar闚no 鄉ierci (z豉mana kolumna), smutku (wieniec) oraz wiary i nadzieii (kotwica, wzrok utkwiony w niebo).

Od klasycznego kanonu odbiegaj tak瞠 licznie na郵adownictwa pos庵u z grobu Kazimiery z ㄆszczewskich Komierowskiej (Daniel Zaleski, ok. 1863 r.) na Starych Pow您kach (np. gr鏏 rodziny Ludwika Liebert, ok. 1880 r., Cmentarz Ewangelicko-Augsburski, Warszawa) czy rodziny Jaeger闚 (Jan J霩ef Manzel) z Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie, zosta造 bowiem odziane w d逝gie chitony lub inne lu幡e szaty, co nawet w sztuce nowo篡tnej geniuszom raczej si nie zdarza這.

Tyle je郵i chodzi o geniusze, a co z alegoriami? Nie jest tego wiele, ale na pewno nale篡 wspomnie o pi瘯nej rze嬌ie na grobie Franciszka Salezego Lewentala (Pius Welo雟ki, 1904 r.) na Cmentarzu Pow您kowskim w Warszawie. Jest to antycznie ubrana, skrzydlata dama, spiesz帷 z這篡 wieniec laurowy na grobie 酥. Salezego, drug r瘯 za opieraj帷a si o krzy z napisem "Jam jest 篡wot i zmartwychwstanie" (Jan 11,25). Maria Irena Kwiatkowska nazwa豉 j Anio貫m 妃ierci3, my jednak wiemy (patrz Chronos, Tanatos i inne geniusze), 瞠 tako Chwa豉 i Wiktoria ukazywane by造 ze skrzyd豉mi oraz wie鎍em laurowym, kt鏎ym wie鎍zy造 skronie szlachetnych m篹闚.

Antykizuj帷e anio造 lub anielskie geniusze... chyba tylko historyk sztuki jest w stanie odr騜ni jedne od drugich ;-). My, laicy, musimy sobie tylko zdawa spraw, 瞠 "klasyczno嗆" i kult tradycji grecko-rzymskich by造 zbyt mocno wpisane w kultur Europy, aby sztuka mog豉 si tak "z dnia na dzie" z nich otrz御n望. Wida to m.in. w豉郾ie w podobiznach naszych cmentarnych anio堯w.

© Sowa
22.12.2007

Przypisy:

  1. Oko這 2006 r. znalaz這 si na ziemi, a na pocz徠ku 2007 r. ju go nie by這.
  2. Pomnik ten jest dosy zagadkowy, z inskrypcji wynika bowiem, 瞠 pan Popow mia wi璚ej wsp鏊nego z wojskiem ni ze sztuk.
  3. M.I. Kwiatkowska, Rze嬌iarze warszawscy XIX wieku, Warszawa 1995, s. 285.


Do g鏎y