Sztuka cmentarna


Anioły w sztuce cmentarnej XIX i początku XX w.

Anioł Strażnik Grobu

W postaci tej zawierają się właściwie aspekty dwóch innych aniołów cmentarnych: Anioła Śmierci i Anioła Stróża, a dodatkowo niezbędnym elementem jest grobowiec lub też wejście do niego czy też w ogóle jakieś drzwi ;-)

W sztuce sepulkralnej funkcjonuje bowiem motyw tzw. "Wrót Śmierci", czyli symbolicznego przejścia-granicy między doczesnością a życiem po życiu. Ukazywano je jako drzwi lub bramę, symbolizujące same siebie, bądź reprezentowało je wejście do grobowca. W tym pierwszym wypadku czasem można zobaczyć smutną niewiastę pukającą, aby ją wpuszczono (pozwolono umrzeć? ;-) ), a w drugim jakąś żałobnicę, opłakującą tych, których szczątki złożono do grobu.

Jeśli jednak pod wyrzeźbionymi drzwiami stoi anioł, można się domyślać, że to on je otwiera i pilnuje, aby nikt niepowołany nie wszedł lub nie wyszedł z Zaświatów. Mamy tu więc do czynienia z Aniołem Śmierci przepuszczającym dusze przez próg Wieczności. Tak np. można interpretować grobowiec rodziny Hermanna Ernesta Guenzel (autor nieznany, wykonanie firma H.E. Guenzel, l. 1890-1900) na Cmentarzu Starym przy ul. Ogrodowej w Łodzi. Anioł trzyma dłoń na klamce uchylonych drzwi, na których, niczym plakietka z adresem, widnieje napis: "Gott ist die Liebe" (Bóg jest miłością). W tym wypadku jest oczywiste, że nie są to wrota do jakiś anonimowych zaświatów, tylko od razu do samego Boga.

Tymczasem jeśli grobowiec będziemy interpretować, jako miejsce, gdzie zmarli czekają na Zmartwychwstanie, wtedy anioł, strzegący wejścia i tym samym spokoju zmarłych, jest zapewne Aniołem Stróżem, dbającym, aby jego podopieczni spokojnie mogli oczekiwać Zbawienia (patrz także Anioł (S)Pokoju / Ciszy / Milczenia).

Taką trochę niewdzięczną rolę Cerbera pełni np. anioł na grobie Augusto Forti (Gino Nicoli i Giovann Beretta, 1909 r., Cimitero della Certosa, Florencja), A. Piatti, (Emanuele Caroni, Cimitero delle Porte Sante, Florencja), Evasio Quara (Gaetano Olivari, 1906 r., Cimitero di Staglieno, Genua) czy dosyć seksowna anielica na miejscu spoczynku rodzin(?) Lombardi i Sbrana (Angiolo de Ranieri i Figli, 1899 r., Cimitero Urbano, Luka). W Polsce do ciekawszych przykładów tego tematu należy anioł na grobie rodziny Laskowskich i Nagórskich na warszawskim Cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym (Bolesław Jeziorański), który nie tylko pilnuje spokoju zmarłych, ale trzyma płonącą pochodnię, jakby chciał powiedzieć: "Oni zmartwychwstaną".

Do szczególnie "militarnych", ale też dwuznacznych, przedstawień należy anioł na grobie Pelagii Skoniecznej (zm. 1928 r.) czy Wandy Osterwiny (zm. 1929 r.). Dzierży on bowiem miecz (atrybut Anioła Śmierci lub Archanioła Michała), lecz jego poza świadczy, iż pełni on tu funkcję strażnika spokoju zmarłych.

Motyw "Bramy Śmierci" jest symbolem wyjątkowo bogatym w treści. Niesie bowiem ze sobą tajemnicę, niczego nie wyjaśnia, będąc jednocześnie znakiem granicy między tym, co możemy ogarnąć rozumem i doświadczeniem a nieznanym. Na straży tego przejścia, podobnie jak w żydowskiej Kabale, stoją anioły, lecz zazwyczaj nie towarzyszą im żadne symbole religijne, stąd ich rola (intencje) są również bardzo zagadkowe.

Zapewne właśnie dlatego nagrobki z Aniołem Strażnikiem Grobu (lub raczej Bramy Zaświatów) pojawiały się na przełomie wieków, czyli wtedy, kiedy popularny był symbolizm.

© Sowa
23.12.2007


Do góry