Sztuka cmentarna


Anioły w sztuce cmentarnej XIX i początku XX w.

Anioł (S)Pokoju / Ciszy / Milczenia

Jest to dosyć rzadko występujący w Polsce typ anioła, ale za to możemy poszczycić się kilkoma bardzo udanymi realizacjami tego tematu :-)

Najczęściej ukazywano go, jak wyciągniętą dłonią ucisza wrzawę życia i uspokaja zmarłych, bo oto nadszedł kres ich mozołów i mogą spokojnie spać, oczekując Sądu Ostatecznego. Gest ten bardzo przypomina udzielanie błogosławieństwa lub w ogóle uspokajanie, przy czym w dotychczasowej ikonografii anielskiej raczej nie występował.

Najwcześniejszy przykład tego anioła, jaki udało mi się wytropić, a który wart jest uwagi, znajdował się na grobie Konstantego Mireckiego w Radomiu1 i wyszedł spod dłuta nie byle kogo, bo Bolesława Jeziorańskiego w 1906 r. Pełen spokoju posąg przez swoje centralne usytuowanie zdawał się sprawować pieczę nie tylko nad grobem radomskiego filantropa, ale i całym cmentarzem. Inny piękny wizerunek Anioła Pokoju zdobi grób młodo zmarłego Jana Gella (Leopold Wasilkowski, 1908 r., Stare Powązki). Widać podobał się ówczesnej publiczności, gdyż stał się wzorem dla wystawionego w 1912 r. pomnika Juliana Markowskiego (Bartłomiej Mazurek, Stare Powązki).

Bardzo popularny (także na Zachodzie Europy np. grób Franza Coblenzer, Melatenfiredhof, Kolonia) był natomiast typ anioła z nagrobka Olgi i Emila Eistert na Cmentarzu Starym w Łodzi (ok. 1907 r., sygnowany A. Fiebiger, niezachowany), którego inne wcielenie możemy także podziwiać na Starych Powązkach (grób Stanisława Batyckiego, ok. 1946 r.(?) ).

Zupełnie nietypowe jest natomiast przedstawienie anioła na grobie rodziny wybitnego rzeźbiarza Bolesława Jeziorańskiego. Odziany w zbroję, z bujnymi włosami podobnymi do płomienia zdaje się wcieleniem Archanioła Michała, jednak w dłoniach trzyma nie miecz, ale symbol pokoju, dobrobytu i chwały tj. gałąź oliwną.

O wiele rzadsze, a wiec tym bardziej ciekawe są Anioły Milczenia. Poznamy je po charakterystycznym geście palca przyłożonego do ust, jaki widzimy np. grobie Zdzisława Dąbrowskiego (zm. 1904 r.) czy rodziny Biernackich (Bartłomiej Mazurek, 1912 r., kopia włoska, oba na Cmentarzu Powązkowskim, Warszawa). Pomniki te są zresztą importami dzieł włoskich.

Ten typ anioła jest jakby strażnikiem świętości cmentarza oraz znajdujących się na nim grobów, przypomina o należnych temu miejscu ciszy i spokoju. Stanowi też kolejny przykład subtelnej ewolucji ikonografii anielskiej, jaka miała miejsce na przełomie wieków, lecz w przeciwieństwie do tak autonomicznych bytów jak Anioł Tajemnic(z)y czy Smutku / Żałoby, Anioł Pokoju pozostał bodaj najbardziej "chrześcijańskim" aniołem. Trochę to śmieszne, biorąc pod uwagę, że w poprzednich stuleciach nie pojawiał się w sztuce ;-), a jednak swoją obecnością na cmentarzu podkreśla chrześcijańską wiarę w zmartwychwstanie, w śmierć, będącą tylko snem, którego nie należy zakłócać.

© Sowa
25.12.2007

Przypisy

  1. Oryginalne dzieło Jeziorańskiego zostało w l. 90-tych XX w. skradzione przez złomiarzy. To "coś", co stoi obecnie na Cmentarzu rzymskokatolickim przy ul. B. Limanowskiego w Radomiu jest współczesną, zresztą średnio udaną, "kopią" pierwowzoru.


Do góry