Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Ciekawostki
Przewodniki po Starych Pow您kach

Jako si rzek這 w innym miejscu, przez d逝gi czas dotarcie do konkretnych grob闚 wymaga這 nie lada intuicji lub pomocy "os鏏 trzecich". I chocia publikacje oraz r騜norodne wzmianki o poszczeg鏊nych mogi豉ch by造 ca趾iem liczne, to wiele wody w Wi郵e up造n窸o zanim tury軼i otrzymali prawdziwy przewodnik u豉twiaj帷y poruszanie si po nekropolii.

Prekursorzy, czyli Kazimierz W. W鎩cicki i jego Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw

Pierwsz monografi, a zarazem po trochu i przewodnikiem po Starych Pow您kach, by豉 praca Kazimierza W豉dys豉wa W鎩cickiego pt. Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw wydana w l. 1855-1858 przez zas逝穎n oficyn Samuela Orgelbranda1. Jest to jedno z tych dzie, kt鏎e bardzo szybko zyska這 miano pozycji fundamentalnej2. I co tu du穎 m闚i - Panie i Panowie - w pe軟i na ni zas逝guje, mimo 瞠... W鎩cicki potraktowa tematyk cmentarn nader wybi鏎czo.

Praca "dziecka Warszawy" to w istocie specyficzny s這wnik biograficzny, gdzie cmentarz i jego groby sta造 si pretekstem do pisania o zas逝穎nych Polakach (czasem nawet i Polkach ;)). W鈔鏚 nich znale幢i si zar闚no ludzie czynu (穎軟ierze), jak i spo貫cznicy, intelektuali軼i, przedstawiciele kultury i sztuki. Co ciekawe, w豉郾ie tym ostatnim kategoriom os鏏 Kazimierz W. W鎩cicki po鈍i璚i najwi璚ej biogram闚3. Z jednej strony mamy wi璚 do czynienia z romantycznym kultem wojownik闚-bohater闚, a z drugiej z i軼ie o鈍ieceniowo-pozytywistycznym szacunkiem dla "pracy u podstaw".

Czy nie mo積a by wi璚 jako inaczej nazwa tego dzie豉, np. Zbi鏎 篡ciorys闚 s豉wnych m篹闚 i niewiast pochowanych na Cmentarzu Pow您kowskim (w闚czas) pod Warszaw? Wed逝g Tadeusza M. Rudkowskiego tytu, sugeruj帷y monografi nekropolii, a nie zbi鏎 biogram闚, mia zmyli cenzur tj. "udaj帷" publikacj historyczn, "przemyci" 篡ciorysy polskich patriot闚4. Mam co do tego pewne w徠pliwo軼i.

Nie wydaje mi si, aby carscy urz璠nicy ograniczali si do analizy samych tytu堯w dostarczanych im publikacji. A wystarczy這 przecie spojrze na dob鏎 nazwisk (tylko polskie!), aby domy郵i si, o jakim narodzie W鎩cicki pisa w dedykacji dla Jana Chryzostoma S豉wianowskiego5.

Co wi璚ej, jak zwr鏂i豉 uwag Kamila Pijanowska6, praca Kazimierza W. W鎩cickiego bynajmniej nie by豉 jakim odosobnionym przypadkiem wydawnictwa nagrobkowo-biograficznego. W 1. po這wie XIX w. nie brak這 bowiem album闚 z wizerunkami nagrobk闚 (np. Monumenta Regum Poloniae Cracoviensia, l. 1822-1827, 1851 r., 1853 r. czy Groby i pomniki kr鏊闚 oraz s豉wniejszych m篹闚 polskich w 鈍i徠yniach krakowskich..., 1843 r.) oraz bogato ilustrowanych serii portretowych, gdzie podobiznom wybitnych osobisto軼i (z czas闚 wsp馧czesnych!) towarzyszy造 obszerne nieraz 篡ciorysy (np. Portrety ws豉wionych Polak闚, l. 1820-1830, Portrety kr鏊闚 polskich i ludzi s豉wnych z opisem kr鏒kim ich 篡cia, l. 1829-1830). Skoro cenzura zezwala豉 na takie wydawnictwa, dlaczego mia豉by szczeg鏊nie ostro potraktowa W鎩cickiego?7

Czytaj帷 jego dzie這, trudno oprze si wra瞠niu, 瞠 sam Cmentarz Pow您kowski, ba! jego pi瘯ne nagrobki, znajduj si gdzie w tle. Chwa豉 autorowi, 瞠 w jednym miejscu zebra najwa積iejsze informacje o nekropolii8, 瞠 wiele biogram闚 zawiera skrupulatnie spisane inskrypcje, czasami nawet opisy lub ilustracje pomnik闚. Chwa豉 mu za poetyckie opisy Starych Pow您ek w 鈍ietle ksi篹yca, ale jak na monografi nekropolii jako tak ma這 tego...

Inna rzecz, je郵i przyjrzymy si tej pracy pod k徠em hmmm... "funkcji turystycznej". Ot騜, Kazimierz W. W鎩cicki stara si podawa lokalizacj grob闚, co - trzeba przyzna - zadaniem 豉twym nie by這, gdy w owym czasie zapewne nie funkcjonowa jaki przejrzysty system orientacji w terenie (tj. numeracja kwater)9. W efekcie wi瘯szo軼i mogi nale瘸這 szuka wg wskaz闚ek w stylu "kamie na ziemi po這穎ny na granicy starego i nowego cmentarza" (o grobie Walentego Skoroch鏚 Majewskiego, kw. 29 wpr.)10. Moim zdaniem w豉郾ie dzi瘯i temu "pragmatycznemu" podej軼iu do cmentarza praca W鎩cickiego zas逝guje na miano pierwszego przewodnika po Starych Pow您kach.

Na ile jednak Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw... by ewenementem na tle 闚czesnej, europejskiej "literatury cmentarzowej"?11

Przede wszytkim musimy sobie zdawa spraw, 瞠 w 1. po這wie XIX w. publikacje o cmentarzach nie by造 rzadko軼i, chocia na r騜ny spos鏏 ujmowa造 problematyk. Obok wydawnictw typowo historycznych (np. Der Friedhof bei St. Johannis : ein Beitrag zur Geschichte Leipzig's, Leipzig 1836), ba! nawet fachowych inwentaryzacji (np. Der Friedhof zu Leipzig in seiner jetzigen Gestalt oder vollst鄚dige Sammlung aller Inschriften auf den 鄟testen d neuesten Denkm鄟ern daselbst, hrsg. von Heinrich Heinlei, Leipzig 1844) znalaz造 si r騜ne "spacerowniki", w kt鏎ych celowali zw豉szcza Francuzi. Warto tu wspomnie np. o bogato ilustrowanych Promenades pittoresques aux cimetieres du Pere Lachaise, de Montmartre, du Mont-Parnasse et autres, ou choix des principaux monuments 幨ev廥 dans ces champs du repos. Tome I (dessin廥 et lithographi廥 par Lassalle et Roussau, Paris 1835) czy Promenades au cimetiere de la Madeleine, pr嶰嶮嶪s d'un pr嶰is historique sur l'origine de cet establissement, sa premiere destination, et les diverses transformations qu'il a subies depuis sa fondation jusqu'a nos jours (par Stephane Conte, Amiens 1847).

Pracy Kazimierza W. W鎩cickiego najbli瞠j do publikacji francuskich, zw豉szcza przewodnika po cmentarzu 鈍. Magdaleny w Amiens, kt鏎ego autor prowadzi czytelnika od grobu do grobu, kr鏒ko opisuj帷 poszczeg鏊nych zmar造ch lub ich monumenty. Natomiast pod wzgl璠em bogactwa szaty graficznej Cmentarz Pow您kowski... nawi您ywa do "spacer闚 malowniczych", aczkolwiek ich wydawcy postawili sobie za cel prezentacj przede wszytkim sztuki nagrobnej, a nie konkretnych os鏏.

Kazimierz W. W鎩cicki pisa swoj monografi Cmentarza Pow您kowskiego przede wszytkim dla zachowania pami璚i o ludziach oraz zdarzeniach i w豉郾ie ten aspekt nekropolii by dla niego najwa積iejszy. Takie podej軼ie, chocia dla wsp馧czesnego "cmentarologa" cokolwiek dyskusyjne, sprawi這 jednak, 瞠 Stare Pow您ki "zaistnia造" w historii Polski, sta造 si pomnikiem jej dziej闚, tworzonych przez poszczeg鏊ne jednostki. Mo積a wi璚 pokusi si o stwierdzenie, i W鎩cicki zrobi pierwszy krok, aby z odleg貫go cmentarza "w polu" uczyni miejsce, kt鏎e warto i nale篡 odwiedza tj. panteon narodowy (zob. Genius loci). I w豉郾ie w tym momencie rozpocz窸a si historia pow您kowskich przewodnik闚.

Kr鏒ko i zwi篥le, czyli powstanie nowoczesnych przewodnik闚 cmentarnych

Kazimierz W. W鎩cicki wielk postaci w pow您kologii by :) - to fakt. Jego autorytet by chyba tak wielki, 瞠 a do XX w. nikt nie odwa篡 si na kontynuowanie pracy "dziecka Warszawy"12. Przynajmniej je郵i chodzi o form, gdy spos鏏 podej軼ia do tematu (tj. przede wszytkim zmarli, a potem nekropolia i jej pomniki) sta si kanonem dla p騧niejszych wydawnictw prezentuj帷ych Cmentarz Pow您kowski.

Pocz徠kowo (tj. do ko鎍a l. 80-tych XIX w.) spacerowiczom i zainteresowanym tematem s逝篡造 liczne przewodniki po Warszawie. Wbrew temu, co napisa豉m wy瞠j, do嗆 swobodnie podchodzi造 one do "kanonu W鎩ckickiego". C騜 zawsze musz by jakie wyj徠ki, aby potwierdzi regu喚 ;)

W zale積o軼i od ambicji wydawcy, Stare Pow您ki przedstawiano w nich bardziej lub mniej obszernie. Raz dominowa造 informacje historyczno-administracyjne (np. w Przewodniku po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873]), a kiedy indziej nazwiska (np. Przewodnik po Warszawie na r. 1904 : z planem miasta, planami teatr闚, filharmonji i tablic kolorow tramwaj闚, Warszawa 1904)13. W wi瘯szo軼i wypadk闚, nie podawano lokalizacji mogi, od czego chlubnym wyj徠kiem by wspomniany przewodnik z 1904 r., gdzie autor niemal za r瘯 prowadzi czytelnika od grobu do grobu.

D逝go jednak brakowa這 przewodnika po Cmentarzu Pow您kowskim jako takim. Publikacj tego typu planowa w 1889 r. W豉dys豉w Kornel Zieli雟ki, pozyskuj帷 do wsp馧pracy m.in. Kazimierza i Bronis豉wa Kaszewskich, Juliana Heppena, Ludwik Hauke14. Warto jednak odnotowa, i wydawca bynajmniej nie zamierza i嗆 w 郵ady Kazimierza W. W鎩cickiego, chocia wiadomo軼i historyczne o nekropolii czerpa w豉郾ie z pracy "dziecka Warszawy". Jak sam autor przyznawa we wst瘼ie, jego celem by這 stworzenie pomocy dla odwiedzaj帷ych cmentarz oraz dla przysz造ch monografist闚 nekropolii. W豉dys豉w K. Zieli雟ki podj掖 si zatem bodaj pierwszej po W鎩cickim inwentaryzacji Cmentarza Pow您kowskiego, opieraj帷 si zar闚no na "wizji lokalnej", jak i na ksi璕ach cmentarnych (z kt鏎ych zreszt przej掖 numeracj grob闚). Cele pracy wp造n窸y na jej form edytorsk: informacje o pochowanych zredukowano do lat 篡cia, bardzo rzadko uzupe軟ionych inskrypcjami lub obszerniejszymi wiadomo軼iami o zmar造ch. Przewodnik po cmentarzu pow您kowskim mia si ukazywa co tydzie w formie kilkunastostronicowej broszurki, ale niestety wydano tylko jeden zeszyt, obejmuj帷y kw. 1.

Jako si rzek這 na wst瘼ie, dzie這 Kazimierza W. W鎩cickiego wp造n窸o na tre嗆 przewodnik闚 po Starych Pow您kach (g堯wnie mogi造 zas逝穎nych), lecz to w豉郾ie zwi瞛豉 forma projektu Zieli雟kiego sta豉 si obowi您uj帷ym "schematem edytorskim" dla p騧niejszych wydawnictw turystyczno-informacyjnych.

Na kolejne "bedekery" Cmentarz Pow您kowski nie musia zreszt d逝go czeka. Ot, jeszcze w 1906 r. ukaza si Przewodnik po Pow您kach z planem cmentarza, b璠帷y dodatkiem do listopadowego numeru czasopisma "Ko這"15. C騜, gdybym mia豉 kr鏒ko go podsumowa, to okre郵enie "skr鏒 telegraficzny" wydaje si jak najbardziej trafne ;). Przewodnik ten, opr鏂z wspomnianej mapy nekropolii (uwzgl璠niaj帷ej nawet studnie! - wbrew pozorom bardzo praktyczna rzecz), zawiera alfabetyczny wykaz pochowanych, kilkuwyrazow charakterystyk ich dzia豉lno軼i, bardzo chaotyczny "Spis wa積iejszych kaplic, grob闚, nagrobk闚 i ciekawo軼i cmentarza, a przede wszytkim lokalizacj mogi (numer kwatery i rz璠u).

Najlepsze lata, je郵i chodzi o ilo嗆 publikacji o Starych Pow您kach, nasta造 jednak z chwil wyj軼ia Rosjan z Warszawy, a ju tym bardziej po odzyskaniu niepodleg這軼i.

W 1915 r. w豉dz nad Wis陰 przej瘭i Prusacy, pocz徠kowo kokietuj帷 Polak闚 mniej lub bardziej oficjalnym przyzwoleniem na patriotyczne inicjatywy. Nar鏚 skwapliwie skorzysta z okazji i jeszcze w tym samym roku ukaza造 si co najmniej dwa przewodniki po polskim panteonie narodowym, czyli naszych ukochanych ;) Starych Pow您kach.

Publikacja Towarzystwa Nauczycieli Polskich Szk馧 Elementarnych, pi鏎a Stefanii Sempo這wskiej, powiela豉 "stare" schematy tre軼iowe. Podobnie jak dzie這 W鎩cickiego koncentrowa豉 si prawie wy陰cznie na grobach os鏏 zas逝穎nych, co z pewno軼i wynika這 z potrzeby chwili. Nie pretendowa豉 jednak do miana dzie pomnikowych, lecz wzorem wydawnictwa W豉dys豉wa K. Zieli雟kiego dostarcza豉 rzeczowych informacji kto i gdzie spoczywa. Si陰 rzeczy w tej niewielkiej publikacji, adresowanej do jak najwi瘯szej liczby os鏏, nie by這 ilustracji, za to nie obesz這 si bez planu cmentarza.

Bardziej profesjonalnie do sprawy podszed Wac豉w Jeziorowski, a przynajmniej... taki mia zamiar. We wst瘼ie do Albumu Pow您ek jego autor przyznawa, i planowa wyda kontynuacj dziej闚 cmentarza od 1855 r., bezpo鈔ednio nawi您uj帷 do pracy Kazimierza W. W鎩cickiego16. Innymi s這wy mia這 by monumentalnie i profesjonalnie, a wysz這 jak zawsze :(. Ukaza si bowiem tylko jeden, za to bogato ilustrowany tom, zawieraj帷y spisy mogi (tak瞠 zaniedbanych lub przeznaczonych do sprzedania), kr鏒kie biogramy zas逝穎nych oraz ilustracje wybitnych dzie sztuki sepulkralnej, uzupe軟ione o numery kwater i plan nekropolii.

Dzie這 Jeziorowskiego na tle 闚czesnych przewodnik闚 po Cmentarzu Pow您kowskim by這 zreszt ewenementem, gdy najbardziej wszechstronnie (tj. i patriotycznie, i artystycznie, i "praktycznie") ukazywa這 nekropoli. Pewn "wad" by natomiast jego format (wysoko嗆 grzbietu ok. 30 cm), znacznie przekraczaj帷y "normy u篡tkowe" dla wydawnictw turystycznych. W ci庵u nast瘼nych dziesi璚ioleci nikt ju nie powt鏎zy tego "b喚du", ale te dopiero w "naszych czasach" w przewodnikach zacz皻o na wi瘯sz skal zamieszcza zdj璚ia cmentarza17.

Z dzisiejszej perspektywy znaczenie pracy Jeziorowskiego jest niema貫, dostarcza ona bowiem nie tylko wizerunk闚 nagrobk闚 (na szcz窷cie w wi瘯szo軼i zachowanych do naszych czas闚), ale i lokalizuje groby ca貫j rzeszy ludzi, co w sytuacji braku ewidencji przedwojennych poch闚k闚, jest niezmiernie cenne. Problem w tym, 瞠 owe spisy zawieraj sporo b喚d闚, wynikaj帷ych g堯wnie z niechlujno軼i drukarzy. Nie by這by to mo瞠 takie "straszne", bo przecie wsp馧cze郾ie dysponujemy np. materia豉mi opracowanymi przez Komitet Pow您kowski (zob. dalej), lecz Wac豉w Jeziorowski podawa lokalizacj wielu grob闚, nieuwzgl璠nionych w przewodnikach Komitetu, a o kt鏎ej z kolei "zapomnieli" Kazimierz W. W鎩cicki czy Stanis豉w Szenic.

Wr鵵my jednak do przesz這軼i, a dok豉dnie do lat Drugiej Rzeczpospolitej. Zainteresowanie Cmentarzem Pow您kowskim bynajmniej nie os豉b這 i chocia doszuka豉m si raptem dw鏂h publikacji wydanych w owym czasie, to ka盥a z nich wnosi豉 co nowego.

Warto wi璚 zatrzyma si przy Przewodniku po cmentarzach warszawskich z planem Pow您ek, cmentarza ewangelickiego i 篡dowskiego Mieczys豉wa Or這wicza (Warszawa 1921)18. Jego autor podszed do nekropolii pow您kowskiej r闚nie wszechstronnie, co Jeziorowski, rezygnuj帷 jednak z warstwy ilustracyjnej, dzi瘯i czemu powsta typowy, niemal kieszonkowy przewodnik po cmentarzu. Mieczys豉w Or這wicz, owszem nie zapomnia o zas逝穎nych (wytykaj帷 m.in. zaniedbanie ich grob闚)19, lecz nie omieszka r闚nie kr鏒ko (cho nieco subiektywnie) scharakteryzowa artystycznej strony nekropolii, a w鈔鏚 pomnik闚 wartych odwiedzenia na r闚ni traktowa mogi造 wybitnych osobisto軼i, jak i "tylko" dzie豉 sztuki. Nale篡 przy tym pochwali Or這wicza, gdy chyba jako pierwszy konsekwentnie stara si podawa tw鏎c闚 nagrobk闚, co dla badacza sztuki sepulkralnej jest dzi nie do przecenienia. W przeciwie雟twie do wi瘯szo軼i autor闚 wcze郾iejszych "bedeker闚" pow您kowskich, nestor polskiej turystyki prowadzi czytelnika od kwatery do kwatery, tote nazwiska i pomniki uporz康kowane s wg lokalizacji, a nie alfabetu20.

W 1934 r. ukaza這 si trzecie wydanie21 Przewodnika po Pow您kach pi鏎a Stefanii Sempo這wskiej, co 鈍iadczy o nies豉bn帷ym zainteresowaniu nekropoli. Formu豉, kt鏎 autorka zaproponowa豉 w tym wydaniu, okaza豉 si wyj徠kowo praktyczna. Przewodnik Sempo這wskiej zawiera kr鏒ki wst瘼 po鈍i璚ony historii i sztuce cmentarza, plan nekropolii oraz du穎, du穎 nazwisk (ok. 287 w por闚naniu do ok. 146 w wydaniu z 1915 r.). Nowo軼i by這 uporz康kowanie biogram闚 wg obszar闚 dzia豉lno軼i danych os鏏, dzi瘯i czemu przewodnik zawiera gotowe trasy "tematyczne". Nie zabrak這 r闚nie fachowego indeksu nazwisk.

Kolejny "bedeker", wydany ju po II wojnie 鈍iatowej, mo積a uzna za ukoronowanie ewolucji przewodnik闚 cmentarnych. Mowa o pracy Karola Klimka pt. Pow您ki : przewodnik po cmentarzu (Warszawa 1948), bezpo鈔ednio zreszt wzorowanej na publikacji Stefanii Sempo這wskiej z 1934 r.22

Karol Klimek zebra w豉軼iwie wszytkie najlepsze cechy przewodnik闚 po Cmentarzu Pow您kowskim (z wyj徠kiem obrazk闚 :(). Zadba wi璚 o wst瘼 historyczny, wskaz闚ki do korzystania z przewodnika (tzn. jak porusza si po cmentarzu), plan z oznaczeniem bram i furt, wyliczy najciekawsze pod wzgl璠em artystycznym nagrobki (chocia jak na m鎩 gust za ma這 tego, bo zaledwie... 19), no i naturalnie wymieni groby zas逝穎nych (nie zapominaj帷 o ich lokalizacji), zaczerpn患szy od Stefanii Sempo這wskiej uk豉d wed逝g obszar闚 dzia豉lno軼i23. Poda r闚nie 廝鏚豉, z kt鏎ych korzysta (naturalnie z W鎩cickim na czele), przy czym - jak sam przyznawa - opiera si: "(...) g堯wnie i przede wszystkim na w豉snych bezpo鈔ednich badaniach terenu cmentarza pow您kowskiego - d逝gich i mozolnych."24, co w moich oczach dodaje jego dzie逝 wiarygodno軼i25.

Praca Karola Klimka pozwala nam (wreszcie! ;)) okre郵i cechy formalne "idealnego" przewodnika po nekropolii. Najlepiej wi璚, je郵i posiada on nast瘼uj帷e elementy:

  1. cz窷 og鏊n - tj. zarys dziej闚 nekropolii, charakterystyk pomnik闚 nagrobnych;
  2. cz窷 praktyczn - tj. wskaz闚ki jak porusza si po cmentarzu, plan (og鏊ny i ew. poszczeg鏊nych kwater), lokalizacj grob闚 (kwatera, rz康), indeksy;
  3. cz窷 informacyjn - tj. prezentacj pojedynczych grob闚 zar闚no pod k徠em os鏏 tam pochowanych, jak i pomnik闚;
  4. niewielk obj皻o嗆, umo磧iwiaj帷 zabranie go "w teren".

Model 闚 jest chyba najbardziej uniwersalny, gdy do naszych czas闚 nikt nie odszed od wzoru, kt鏎y zastosowa Karol Klimek (przynajmniej je郵i chodzi o przewodniki po Cmentarzu Pow您kowskim). Wed逝g tego schematu powstawa造 zar闚no kieszonkowe, bogato ilustrowane wydawnictwa Zygmunta Strza趾owskiego i Mieczys豉wa Waleckiego (Warszawa 1976, 1978, 1982) czy Andrzeja Cereniewicza (Warszawa 2010), jak i poprzedzone wnikliwymi badaniami publikacje Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami (zob. ni瞠j).

O potrzebie inwentaryzacji nagrobk闚

Za spraw Stefanii Sempo這wskiej i Karola Klimka otrzyma造鄉y wz鏎, jak powinien wygl康a "idealny" przewodnik. Jak na ironi okaza這 si, 瞠 po II wojnie 鈍iatowej wype軟ienie tych "ram formalnych" wi您a這 si z niema造m problemem.

Od czas闚 Kazimierza W. W鎩cickiego "kronika Pow您ek" zyska豉 bowiem znacznie na obj皻o軼i, co w niewielkim stopniu odzwierciedla造 wydawane p騧niej povoskoviana. Sytuacj komplikowa dodatkowo brak archiwum cmentarnego (zniszczonego w 1944 r.), tote potencjalny autor przewodnika po Starych Pow您kach by w豉軼iwie zdany na siebie i rzetelno嗆 swoich poprzednik闚. Szybko sta這 si jasne, 瞠 wydanie nowej publikacji o cmentarzu jest konieczne, ale nie obejdzie si bez wszechstronnej inwentaryzacji grob闚.

Problem dostrze穎no zreszt jeszcze w okresie mi璠zywojennym. W闚czas to pewien artysta operowy, a przy okazji mi這郾ik Warszawy, Marian Kielarski, postanowi po鈍i璚i Starym Pow您kom poczesne miejsce w swojej monografii Warszawy26. Trudno orzec, jaki ostatecznie mia by kszta速 tego dzie豉, do嗆, 瞠 praca nad nim sta豉 si impulsem do inwentaryzacji nekropolii przeprowadzonej przez autora w trudnych latach wojennych (l. 1943-1944). W efekcie powsta "encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu" zawieraj帷y ponad 1000 nazwisk i ok. 250 fotografii nagrobk闚. Niestety, ta ponad 370-stronicowa praca pozosta豉 w maszynopisie (datowanym na 1951 r.). Sowie uda這 si namierzy dwa jego egzemplarze: w Archiwum m.st. Warszawy (w zbiorze bibliotecznych cimeli闚) oraz w bibliotece Muzeum Narodowego w Warszawie (kopia z 1971 r.).

Na tle wszytkiego, co dot康 napisano o Starych Pow您kach dzie這 Kielarskiego ma znaczenie naprawd kamienia milowego! U鈍iadomi豉m to sobie dopiero wtedy, kiedy dotar豉m do egzemplarza przechowywanego w Archiwum m.st. Warszawy, gdzie (w odr騜nieniu od kopii z biblioteki Muzeum Narodowego) zachowa這 si mn鏀two zdj耩. Wida na nich nagrobki, nigdy nie wspominane w "literaturze przedmiotu" i po kt鏎ych 郵ad zagin掖 (np. secesyjne mauzoleum rodziny Krzesi雟kich wykonane z 瞠laza i szk豉, kw. 11), przera瘸j帷y stan katakumb i kwater zbombardowanych w 1942 r. przez sowiet闚. Dopiero "ogl康" tej pracy u鈍iadomi mi jak wiele - w istocie - znaczy owo 20% zniszcze "tkanki" cmentarza podczas II wojny.

Drugim, nie mniej wa積ym elementem pracy Mariana Kielarskiego, jest faktografia m.in. opisy nagrobk闚: czasem kr鏒kie, czasem obszerne, zawieraj帷e informacje i o zmar造ch, i o autorach pomnik闚. Niejednokrotnie s to warto軼iowe dane, jakich nie znajdziemy nigdzie indziej, nawet mimo ich "lapidarno軼i" w stylu: "Pokrowski z Petersburga" (projektant wspomnianego grobowca Krzesi雟kich). Wreszcie, jako naoczny 鈍iadek wydarze, Kielarski konkretnie opisa wojenne zniszczenia Starych Pow您ek, o kt鏎ych do嗆 "lakonicznie" wspomina造 p騧niejsze publikacje.

Kolejn pr鏏, opart nie tylko na wizji lokalnej, ale naprawd szeroko zakrojonych poszukiwaniach biograficznych podj掖 J霩ef ζzarkiewicz. Jego Cmentarz Pow您kowski : panteon chwa造 narodowej 1790 - 1970 uko鎍zony w 1970 r. zawiera kr鏒ki wst瘼 o sztuce cmentarza27 i ok. 2000 biogram闚 opatrzonych bibliografi i uj皻ych (wzorem Sempo這wskiej) w kilkana軼ie grup "tematycznych". Naturalne nie mog這 zabrakn望 dok豉dnej lokalizacji mogi tj. numeru kwatery, rz璠u i grobu. Mimo wsparcia ze strony zarz康u cmentarza, r闚nie i te materia造 pozosta造 w czterech tomach maszynopisu.

Prace Mariana Kielarskiego i J霩efa ζzarkiewicza nie posz造 jednak na marne, sta造 si bowiem podstaw dla pierwszego po 1945 r., naprawd dobrego przewodnika po nekropolii pow您kowskiej. Ukaza si on w 1982 r. z inicjatywy Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, kt鏎y w jednej, ma貫j (22 x 11 cm) ksi捫eczce po陰czy najlepsze rozwi您ania formalne wypracowane przez poprzednie pokolenia "pow您kolog闚".

Przewodnik Komitetu zwiera cz窷 og鏊n, gdzie obok historii samej organizacji (pi鏎a Jerzego Waldorffa) znalaz這 si zwi瞛貫 opisanie dziej闚 cmentarza (Hanny Szwankowskiej), a przede wszytkim bodaj pierwsza, syntetyczna i profesjonalna charakterystyka sztuki nagrobnej Cmentarza Pow您kowskiego (Danuty Jendryczko). Na cz窷 praktyczn sk豉da si plan cmentarza i poszczeg鏊nych kwater oraz wskaz闚ki jak korzysta z przewodnika. Autorzy zastosowali przy tym 鈍ietn metod pozwalaj帷 豉two odszuka konkretny gr鏏: po prostu ponumerowali opisywane mogi造, zaznaczaj帷 je na planach kwater. Uzupe軟ieniem s indeksy nazwisk: alfabetyczny, wed逝g dzia豉lno軼i zmar造ch, a zw豉szcza - chyba pierwszy w dziejach przewodnik闚 pow您kowskich - indeks tw鏎c闚 pomnik闚 nagrobnych. No i naturalnie nie mog這 zbrakn望 biogram闚 (a 870!), wzbogaconych o dane o tw鏎cy pomnika.

Jednym s這wem jest to kawa bardzo dobrej roboty, ukazuj帷ej Cmentarz Pow您kowski zar闚no jako panteon wybitnych obywateli, jak i dzie這 sztuki. Nic zatem dziwnego, 瞠 kolejne wydania przewodnika Komitetu (1984 r., 2002 r.) powtarza造 ten sam schemat, aktualizuj帷 dane o zmar造ch lub o historii cmentarza.

Przewodniki dziedzinowe

Nieco na marginesie naszych rozwa瘸 o ewolucji pow您kowskich "bedeker闚" znajduj si wydawnictwa po鈍iecone konkretnym grupom os鏏. Moje paranaukowe sumienie gryz這 by mnie przeokrutnie, gdybym o nich nie wspomnia豉 cho熲y s堯wkiem ;)

Pierwsza tego typu publikacja ukaza豉 si na 豉mach "Tygodnika Ilustrowanego" w 1906 r. i mog si za這篡, 瞠 przysporzy豉 redaktorowi czasopisma kilku siwych w這s闚28. Owszem, dzi瘯i rewolucji 1905 r., polityka caratu wzgl璠em mniejszo軼i narodowych nieco z豉godnia豉, ale 瞠by od razu pisa o armii polskiej na Cmentarzu Pow您kowskim?! A jednak! Autor artyku逝 prowadzi wi璚 czytelnika od kwatery do kwatery, od grobu do grobu, a to legionist闚 Henryka D帳rowskiego, a to uczestnik闚 insurekcji ko軼iuszkowskiej, kampanii napoleo雟kich, wojny polsko-rosyjskiej 1830-1831 czy wreszcie szeregowych 穎軟ierzy29. Na wypadek, gdyby cenzura mia豉 jakie "ale", spis uzupe軟iono o groby "(...) genera堯w, wodz闚 i w og鏊e najwybitniejszych wojskowych polskich (...)" m.in. poleg造ch za wierno嗆 carowi w 1830 r. Ignacego Blummera czy Stanis豉wa Potockiego. Artyku zilustrowano reprodukcjami nagrobk闚 w z pracy Kazimierza W. W鎩cieckiego.

Wiele lat up造n窸o zanim kolejny 鄉ia貫k podj掖 si bardziej wybi鏎czo potraktowa pochowanych na Cmentarzu Pow您kowskim. Tym razem przysz豉 kolej na mieszka鎍闚 Parnasu. W 1925 r. Edward Wrocki na 豉mach "Wiadomo軼i Muzycznych" opublikowa spis nazwisk muzyk闚 pochowanych na Starych Pow您kach. Jeszcze w tym samym roku artyku ukaza si w formie broszurki30, zawieraj帷ej nazwiska w uk豉dzie alfabetycznym i wed逝g kwater, gdzieniegdzie spisane inskrypcje, zdj璚ia (g堯wnie fragment闚 pomnik闚) oraz plan cmentarza. Warto zauwa篡, 瞠 wydany w nieca貫 dziesi耩 lat p騧niej przewodnik Stefanii Sempo這wskiej wymienia zaledwie 18 nazwisk muzyk闚, gdy tymczasem Wrocki zebra dane o 88 osobach, a by豉 to dopiero cz窷 pierwsza (i niestety ostatnia).

Kolejne "przewodniki dziedzinowe" ukaza造 si dopiero po wojnie, bazuj帷 cz窷ciowo na materia豉ch zgromadzonych przez Komitet Pow您kowski, ale te na osobnych badaniach 廝鏚這wych oraz "wizji lokalnej". W 1984 r. i 1985 r. Teodor Kikta opublikowa spisy grob闚 farmaceut闚 i aptekarzy31, powielaj帷 uk豉d tre軼i zastosowany w przewodnikach Komitetu (tj. wst瘼 historyczny, nazwiska z kr鏒kim biogramem). "Wk豉d w豉sny" autora by jednak znaczny i godny odnotowania, co wida, je郵i por闚namy liczb biogram闚 w obu wydawnictwach: 1440 biogram闚 wszystkich pochowanych na Starych Pow您kach (przewodnik Komitetu z 1984 r.) oraz 628 w publikacji Kikty z 1985 r.

Niestety, wygl康a na to, 瞠 na farmaceutach si sko鎍zy這. A szkoda, bo jak wida z por闚nania liczby biogram闚 w pracy Teodora Kikty i Komitetu Pow您kowskiego, opracowania dziedzinowe przynosz wiele odkry.

Summa summarum

Nasz przegl康 przewodnik闚 po Cmentarzu Pow您kowskim rozpocz窸y鄉y od pracy Kazimierza W. W鎩cickiego, kt鏎a - chocia dostarcza pewnych informacji o nekropolii - to ani nie s one wyczerpuj帷e, ani zbytnio nie u豉twiaj spaceru po Starych Pow您kach. Przyznacie jednak, 瞠 krytykowanie dzie prekursorskich jest cokolwiek niesprawiedliwe, podsumujmy wi璚 sam "ewolucj" pow您kowskich przewodnik闚. Odbywa豉 si ona w豉軼iwie dwutorowo tj. w formie oraz w tre軼i.

Je郵i przyjrzymy si pow您kowskim "bedekerom" od strony edytorskiej, zobaczymy od razu, i nast瘼cy "dziecka Warszawy" daleko odeszli od wzor闚 mistrza. Kolejne przewodniki po Cmentarzu Pow您kowskim mia造 kr鏒ko informowa, kto i gdzie spoczywa na cmentarzu oraz jak tam trafi. Tymczasem W鎩cicki - jak ju sobie powiedzia造鄉y - stworzy obszerny s這wnik biograficzny, dla kt鏎ego Stare Pow您ki by造 zaledwie "punktem wyj軼ia".

Zupe軟ie inaczej ma si rzecz je郵i chodzi o tre嗆, a wi璚 proponowany przez autor闚 klucz zwiedzania cmentarza. Okazuje si, 瞠 my郵 W鎩cickiego przenika豉 ka盥 z p騧niejszych pow您kowskich publikacji turystycznych: czy by to okoliczno軼iowy dodatek do gazety, czy bogato ilustrowany album. Przez d逝gie lata autorzy przewodnik闚 kierowali si bowiem tym samym kryterium doboru tre軼i, co W鎩cicki: wa積e by造 groby os鏏 zas逝穎nych32, a dopiero potem dzieje i/lub strona artystyczna samej nekropolii.

Z pewno軼i winna temu by豉 sytuacja polityczna Polski (zabory, powstania, II wojna 鈍iatowa), a mo瞠 i fakt - wybaczcie blu幡ierstwo ;) - 瞠 warszawska sztuka cmentarna nie by豉 a tak znowu imponuj帷a. Kontrast mi璠zy tematyk cmentarnych przewodnik闚 wida wyra幡ie, kiedy zestawimy publikacje po鈍i璚one Starym Pow您kom i np. cmentarzom w這skim. Guide du Cimetiere Monumental de Milan Luigi'ego Larghi (Milano 1908) owszem wymienia groby wybitnych osobisto軼i, ale poczesne miejsce obok nich zajmuj najpi瘯niejsze monumenty33. Ba! nekropolie Genuy czy w豉郾ie Mediolanu rozs豉wia造 po Europie r騜ne souveniry, sk豉daj帷e si tylko ze zdj耩 celniejszych pomnik闚.

Dopiero w 1921 r. Mieczys豉w Or這wicz postawi wyra幡y znak r闚no軼i mi璠zy tym, co na Starych Pow您kach jest "zas逝穎ne" a tym, co "artystyczne". Prawdziwy prze這m w postrzeganiu Cmentarza Pow您kowskiego nast徙i jednak chyba dopiero po wojnie, co oddaj s這wa Eugeniusza Szwankowskiego, wed逝g kt鏎ego przewodnik po nekropolii powinien: "uwzgl璠nia pomniki ludzi wybitnych oraz [podkre郵. Sowa] pomniki grobowe wyr騜niaj帷e si poziomem artystycznym (...) lub oryginalno軼i plastyczn uj璚ia."34

安iadomie czy nie, wielu dzisiejszych autor闚 wzi窸o sobie te wytyczne do serca. Nie wa積e wi璚, czy si璕amy po przewodnik Komitetu Pow您kowskiego czy "Spacerownik", z pewno軼i trafimy dzi瘯i nim zar闚no do grob闚 os鏏 zas逝穎nych, jak i "po prostu" pi瘯nych. No, chyba, 瞠 zab陰dzimy na cmentarzu, co nawet z planem w r瘯u trudne nie jest ;P

© Sowa
26.12.2011

Przypisy

  1. Ilustracje Napoleona D瑿ickiego, Alfonsa Matuszkiewicza (ok. 1822-1878 ) i W豉dys豉wa Walkiewicza - artyst闚 w闚czas cenionych, cho zapomnianych przez p騧niejsze pokolenia - wykonano w znanym zak豉dzie Maksymiliana Fajansa w Warszawie.

    W 1974 r. reprint tej cennej publikacji ukaza si w Wydawnictwach Artystycznych i Filmowych. W XXI w. dzie這 Kazimierza W. W鎩cickiego zosta這 zdigitalizowane i dost瘼ne jest m.in. w Cyfrowej Bibliotece Narodowej "Polona" i Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej.

  2. Fakt, 瞠 przez d逝gi czas by這 r闚nie jedyn, obszerniejsz publikacj na temat Starych Pow您ek, aczkolwiek wcale nie豉two by這 j zdoby. W 1889 r. W豉dys豉w Kornel Zieli雟ki pisa, i praca W鎩cickiego (...) nale篡 do rz璠u nader rzadkich i dla szerszego ko豉 publiczno軼i jest niejako "bia造m krukiem"." - Przewodnik po cmentarzu Pow您kowskim, oprac. pod redakcj W. K. Zieli雟kiego, Warszawa 1889, s. V. Na pocz徠ku XX w. chyba ukaza si jaki reprint ;), gdy w wi瘯szo嗆 tekst闚 o Starych Pow您kach ilustrowano litografiami z Cmentarza Pow您kowskiego pod Warszaw.
  3. Kamila Pijanowska zwr鏂i豉 m.in. uwag, 瞠 w鈔鏚 artyst闚 poczesne miejsce zajmuj aktorzy - grupa, kt鏎a dopiero od czas闚 stanis豉wowskich powoli zyskiwa豉 szacunek spo貫cze雟twa. - K. Pijanowska, Ilustrowany przewodnik po cmentarzu - mi璠zy bedekerem a panteonem....
  4. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 5-6.
  5. Zob. K.W. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw, T. 1, Warszawa 1855, s. 20.
  6. K. Pijanowska, Ilustrowany przewodnik po cmentarzu - mi璠zy bedekerem a panteonem....
  7. Kazimierz W. W鎩cicki bra udzia w powstaniu listopadowym, po upadku kt鏎ego ukrywa si przez pewien czas na terenie Prus, a po powrocie do kraju by wi瞛iony. W l. 50-tych XIX w. piastowa jednak posady rz康owe oraz by redaktorem "Biblioteki Warszawskiej" znanej z ugodowego stosunku do w豉dz zaborczych. Innymi s這wy raczej nie by這 powod闚, aby cenzura traktowa豉 W鎩cickiego z "specjaln trosk".
  8. W tym nawet 廝鏚豉 archiwalne bezpo鈔ednio z ni niezwi您ane np. Korespondencj w sprawie za這瞠nia cmentarzy podmiejskich.
  9. Zob. Kwatery.

    Kazimierz W. W鎩cicki nie by zreszt zbyt konsekwentny w tej pracy, lecz dzi trudno oceni czy nie przywi您ywa do tego wielkiej wagi, czy po prostu nie zawsze da這 si okre郵i "konkretne wsp馧rz璠ne".

  10. K.W. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw, T. 1, Warszawa 1855, s. 84.
  11. "Literatura cmentarzowa" to doprawdy bardzo wdzi璚zne, ale te baaardzo rozleg貫 pole do bada. Moje "odkrycia" oparte s zaledwie kr鏒kim rozeznaniu w temacie, czego plusem jest jednak to, 瞠... nie b璠 si rozpisywa :)
  12. Dopiero na prze這mie l. 70-tych i 80-tych ukaza豉 si praca Stanis豉wa Szenica pt. Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. T. 1-3 , bezpo鈔ednio nawi您uj帷a do wzoru obszernego s這wnika biograficznego, kt鏎y zastosowa Kazimierz W. W鎩cicki. Nie by to przewodnik (autor bardzo marginalnie potraktowa m.in. lokalizacj grob闚), tote nie b璠ziemy tu o niej pisa.
  13. Pocz徠kowo spodziewa豉m si, 瞠 autorzy skoncentruj si raczej na pomnikach artystycznych, zamiast ryzykowa wspominanie zas逝穎nych. Tymczasem po przejrzeniu kilkunastu przewodnik闚, odkry豉m, 瞠 w豉軼iwie nie by這 regu造 w doborze nazwisk, chocia - podobnie jak W鎩cicki - dobierano nazwiska raczej ludzi nauki i kultury.
  14. Przewodnik po cmentarzu Pow您kowskim, oprac. pod redakcj W. K. Zieli雟kiego, Warszawa 1889.
  15. Co ciekawe "Ko這" mia這 charakter prasy brukowej, niewykluczone wi璚, 瞠 i bardziej "szacowne" gazety wyda造 jakie kr鏒kie przewodniki pow您kowskie. Ech, tyle jeszcze do odkrycia przede mn! ;)
  16. Oprac. na podst.: W. Jeziorowski, Album Powazek. Cz. 1, Warszawa 1915, s. 3-4.
  17. Nie wydaje mi si, aby by這 to spowodowane rozwojem techniki. Wystarczy wzi望 do r瘯i np. bogato ilustrowany Guide du Cimeriere Monumental de Milan Luigiego Larghi (Milan 1908).
  18. Jak sam tytu wskazuje, nie dotyczy on tylko Starych Pow您ek, ale powiemy sobie o nim, gdy zajmuj one wi瘯sz jego cz窷.
  19. Pami皻ajmy, 瞠 Aleja Zas逝穎nych z prawdziwego zdarzenia powsta豉 dopiero w 1925 r.
  20. W istocie trudno przez to dowiedzie si gdzie le篡 konkretna osoba. Co prawda na ko鎍u przewodnika umieszczono indeks nazwisk, ale obejmuje on zaledwie 100 nazwisk na ok. 500 wymienionych w tek軼ie g堯wnym.
  21. Nie uda這 mi si ustali, kiedy opublikowano Wyd. 2, ciekawe czy w og鏊e by這...
  22. Obydwoje autor闚 zwi您anych by這 zreszt ze 鈔odowiskiem nauczycielskim (ZNP) i chyba pozostawa這 w dobrej znajomo軼i, skoro po 鄉ierci Sempo這wskiej Karol Klimek napisa o niej obszerne wspomnienie.
  23. Klimek niemal dos這wnie powt鏎zy ilo嗆 i nazwy kategorii opracowanych przez Sempo這wsk, od siebie dodaj帷 tylko poleg造ch w l. 1939-1945 (by豉 to zreszt najliczniejsza grupa nazwisk). Niestety nie pokusi si o stworzenie indeksu.
  24. K. Klimek, Pow您ki : przewodnik po cmentarzu, Warszawa 1948, s. 142.
  25. Przynajmniej je郵i chodzi o dane os鏏 pochowanych, wida bowiem, 瞠 wst瘼 zosta opracowany na podstawie dzie豉 Kazimierza W. W鎩cickiego (dob鏎 zagadnie, przypisanie Melchiorowi Szymanowskiemu fundacji cmentarza itp.).
  26. Oprac. na podst. wst瘼u Eugeniusza Szwankowskiego i Tadeusza K這ssowskiego do pracy: M. Kielarski, Pow您ki : miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951], [maszynopis powielony].
  27. Materia造 do monografii stolicy zosta造 zniszczone w czasie powstania warszawskiego, ocala造 pono tylko 廝鏚豉 do dziej闚 Starych Pow您ek.

  28. Wida zreszt, i strona artystyczna nekropolii nie by豉 g堯wnym obiektem zainteresowa autora. Tekst powtarza tezy Mieczys豉wa Or這wicza i zawiera dziwne uog鏊nienia (np. najcz瘰tszym motywem nagrobnym, kt鏎y powiela Boles豉w Syrewicz mia豉 by posta zawoalowanej kobiety, gdy tymczasem na Starych Pow您kach s tylko dwa takie pomniki (rodziny Juliana Hermann, kw. T i Gracjana D帳rowskiego, kw. 32 wpr.), za to ca貫 mn鏀two popiersi i medalion闚 portretowych, za kt鏎e zreszt artysta by najbardziej ceniony).
  29. F.R., Armia polska na Cmentarzu Pow您kowskim, "Tygodnik Ilustrowany" 1906, nr 44, s. 362-364.
  30. Autor artyku逝 pozwoli sobie przy okazji na uwag, jakoby wiele rodzin "wstydzi這" si umieszczania na grobach swych bliskich informacji o tym, 瞠 s逝篡li w wojsku. C騜, bior帷 pod uwag okoliczno軼i historyczne, ja bym to nazwa豉 "instynktem samozachowawczym". - F.R., Armia polska na Cmentarzu Pow您kowskim, "Tygodnik Ilustrowany" 1906, nr 44, s. 364.
  31. E. Wrocki, Nekropol muzyczny : Pow您ki w Warszawie. Cz. 1, Warszawa 1925.
  32. T. Kikta , Informacja o grobach os鏏 zwi您anych z farmacj pochowanych w latach 1832-1984 na Cmentarzu Pow您kowskim, Warszawa 1984 oraz T. Kikta , Nekropol farmaceutyczny : Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, Warszawa 1985.
  33. Dla historyka kultury niew徠pliwie ciekawa by豉by analiza doboru nazwisk w poszczeg鏊nych przewodnikach pow您kowskich. Wystarczy por闚na kategorie os鏏 wymienionych w dziele Kazimierza W. W鎩cickiego oraz np. Stefanii Sempo這wskiej (szczeg鏊nie mam na my郵i kategori "Femini軼i" u tej ostatniej autorki ;)).
  34. Warto wspomnie, 瞠 przewodnik posiada indeks tw鏎c闚 pomnik闚 nagrobnych, kt鏎y w publikacjach o Starych Pow您kach pojawi si dopiero w przewodnikach Komitetu Pow您kowskiego.
  35. E. Szwankowski, [Recenzja pracy Mariana Kielarskiego z 1970 r.] [w:] M. Kielarski, Pow您ki : miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951], [maszynopis powielony].

毒鏚豉

  • K. Pijanowska, Ilustrowany przewodnik po cmentarzu - mi璠zy bedekerem a panteonem : Kazimierz W豉dys豉w W鎩cicki: Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw, Warszawa 1855-1858 referat wyg這szony na konferencji Sztuka cmentarzy XIX i XX wieku zorg. przez Uniwersytet kard. Stefana Wyszy雟kiego w Warszawie w dn. 4-5 grudnia 2008 r.
  • Prasa XIX-XX-wieczna
  • Przewodniki po Cmentarzu Pow您kowskim (zob. Bibliografia).


Do g鏎y