Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Dzieje XX stulecia
II wojna 鈍iatowa

Dzieje wojenne Starych Pow您ek s o tyle wyj徠kowe, 瞠 za zniszczenie nekropolii odpowiadaj zar闚no hitlerowcy, jak r闚nie nasi niegdysiejsi "sojusznicy" czyli wojska sowieckie.

Ju pierwsze naloty niemieckie we wrze郾iu 1939 r. spowodowa造 ogromne straty1. Obj窸y co prawda g堯wnie now cz窷 nekropolii2, lecz kilka bomb "zab陰ka這" si r闚nie bli瞠j ko軼io豉 鈍. Karola Boromeusza, niszcz帷 kw. 23 (co dzi trudno jednak pozna). Z kolei dnia 10 wrze郾ia 1939 r. od nalot闚 ucierpia造 kw. 3, 4, 5, 6, gdzie wiele najstarszych pomnik闚 zosta這 obr鏂onych w ca趾owit ruin. Prawdopodobnie w闚czas sp這n掖 te dach na lewej cz窷ci katakumb, wystawiaj帷 je na szkodliwe dzia豉nie czynnik闚 atmosferycznych, co doprowadzi這 do zawalenia si cz窷ci budynku w sierpniu 1941 r.

Niemal r闚nie destrukcyjne co naloty hitlerowskie okaza造 si... dzia豉nia administracji cmentarza3. W 1940 r., mimo trudnej sytuacji mieszka鎍闚 Warszawy, nakazano rodzinom napraw we w豉snym zakresie zniszczonych monument闚, gdy zarz康 planowa zniwelowa te tereny. Na z這瞠nie stosownych deklaracji dano jeden miesi帷, po czym nagrobki, kt鏎ych w豉軼iciele nie zobowi您ali si do remontu, mia造 zosta zasypane do poziomu niwelacyjnego. I niestety nie by造 to czcze pogr騜ki. Co gorsza nie zachowa造 si 瘸dne dane o liczbie pomnik闚 zlikwidowanych w ten spos鏏.

Kolejn katastrof by造 sowieckie naloty na Warszaw, kt鏎e w ocenie Tadeusza M. Rudkowskiego, dokona造 najwi瘯szych zniszcze4. Dopiero jednak fakty, przytoczone w pracy Mariana Kielarskiego, a tak瞠 zawarte w niej zdj璚ia, jasno wskazuj, i opr鏂z hitlerowc闚 to w豉郾ie Armia Czerwona na r闚ni odpowiedzialna jest za zniszczenia Starych Pow您ek.

Wystarczy jeden nalot, w nocy z 1 na 2 wrze郾ia 1942 r.6, aby praktycznie przesta造 istnie kwatery 178 179, a niemniej ucierpia造 kw. 180, 157 i 158. Podmuch bomb obr鏂i w ruin wiele bli窺zych i dalszych nagrobk闚 (m.in. Wiktoryny Baka這wiczowej, kw. 1 pod murem ul. Pow您kowskiej), a tak瞠 mur cmentarny wzd逝 ul. Okopowej (na d逝go軼i kilku metr闚) i od ul. Pow您kowskiej (w dw鏂h miejscach, zapwne od ul. Dzikiej do ko軼io豉 鈍. Karola Boromeusza). Marian Kielarski podaje tak瞠, i w豉郾ie we wrze郾iu 1942 r. uszkodzeniu uleg豉 鈍i徠ynia pow您kowska (a tak瞠 otaczaj帷e j nagrobki np. mauzoleum rodziny Krzesi雟kich w kw. 11), kaplica, dom przedpogrzebowy, kamienice i zak豉dy kamieniarskie przy ul. Pow您kowskiej7, a nie podczas powstania 1944 r., jak notuj p騧niejsze 廝鏚豉 (zob. te Ciekawostki). W闚czas te przesta豉 podobno istnie Brama III8, cho jej okolice zbombardowano r闚nie w 1939 r.

Stan nekropolii po nalocie sowieckim tak opisa Marian Kielarski:

"Run窸y pomniki, kaplice, odarte z li軼i i kory drzewa dope軟i造 kalectwem swym groz widoku og鏊nego zniszczenia.

Strzaskane p造ty grobowe ods這ni造 trumny przebite spadaj帷ymi gruzami, rze嬌y bez g堯w, krzy瞠 bez ramion, rozbite szcz徠ki pomnik闚 le膨ce mi璠zy zwa豉mi marmuru, piaskowca i granitu, oto obraz tych kwater."5

O wiele bardziej wstrz御aj帷e s jednak zdj璚ia, wykonane przez autora cytowanych s堯w. Wida na nich m.in. szcz窷liwie nieuszkodzony pomnik Pi璚iu Poleg造ch na tle bez豉dnie rozrzuconych kamiennych blok闚 z s御iednich nagrobk闚 (zob. te il. wy瞠j).

Wed逝g raportu kontrwywiadu Armii Krajowej z 4 wrze郾ia 1942 r. podczas bombardowania sowieckiego na Cmentarzu Pow您kowskim zniszczeniu uleg這 ok. 40 grob闚6. Pozornie by這 to zaledwie kilkadziesi徠 pomnik闚, lecz przypomnijmy, i znajdowa造 si one cz窷ciowo w najstarszych kwaterach nekropolii pow您kowskiej.

Przez ca造 okres okupacji grobowce pow您kowskie by造 jednocze郾ie tajnym arsena貫m broni pa雟twa podziemnego oraz miejscem schronienia os鏏 軼iganych przez gestapo. Tu przed wybuchem powstania, z 19 na 20 lipca 1944 r. cmentarz sta si r闚nie miejscem potyczki 穎軟ierzy pa雟twa podziemnego z okupantem, niestety zako鎍zonej kl瘰k AK10. Podobno w katakumbach ukrywali si 砰dzi, a jeden z pracownik闚 cmentarza, niejaki Moszczy雟ki, przetrwa okupacj w grobowcu rodziny Herse11.

Podczas powstania warszawskiego nad Cmentarzem Pow您kowskim czuwa豉 chyba jaka opatrzno嗆 ;) W ka盥ym razie ucierpia w闚czas znacznie mniej ni s御iednie nekropolie12. Przez pierwszy tydzie sierpnia by w豉軼iwie ziemi niczyj, a g堯wne i wyj徠kowo ci篹kie walki toczy造 si na cmentarzach ewangelickich i 篡dowskim. Dopiero w dniach 10-11 sierpnia 1944 r. przez Stare Pow您ki przesz豉 ofensywa wojsk niemieckich skierowana przeciw powsta鎍om broni帷ym si na kirkucie, w szkole przy ul. 安. Kingi (dzi Zesp馧 Szk馧 im. Micha豉 Konarskiego) i wzd逝 Okopowej. Bra造 w niej udzia czo貪i (m.in. s豉wne "Goliaty"), a na wie瘸ch ko軼io豉 ulokowano w闚czas stanowisko CKM-闚, zlikwidowane zreszt jeszcze 10 sierpnia przez zdobyczny czo貪 powsta鎍闚13. Spowodowane w闚czas zniszczenia nie by造 jednak wielkie, zw豉szcza w por闚naniu z dokonanymi przez naloty z poprzednich lat.

W efekcie dzia豉 wojennych na Cmentarzu Pow您kowskim w gruzach znalaz這 si 20% nagrobk闚, co - je郵i chodzi o ilo嗆 - jest naprawd niczym w por闚naniu z 60% zniszczonych pomnik闚 na cmentarzach lutera雟kim, kalwi雟kim czy prawos豉wnym14. Przypomnijmy jednak, i wi瘯szo嗆 z nich znajdowa豉 si w starej cz窷ci nekropolii. Niemniejsz strat dla historii by這 r闚nie spalenie archiwum cmentarnego, dokonane - je郵i wierzy informacjom Mariana Kielarskiego - w 1942 r. podczas nalot闚 sowieckich.

  Sowa
28.12.2011

Przypisy

  1. Oprac. na podst.: M. Kielarski, Pow您ki - miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951], s. 50 ; "Nowy Kurier Warszawski" 1940, nr 99, s. 8 ; "Nowy Kurier Warszawski" 1941, nr 282.
  2. By造 to przede wszytkim kwatery: 23, 177, 51, 53, 87, 88, 107, 108, 115, 189, 193, 194, 196, 198, 200, 208, 270, 271, 282, 295, 296, 309, 311, 312, 319, 322, 336. - "Nowy Kurier Warszawski" 1940, nr 99, s. 8.

    G堯wnym celem by豉 prawdopodobnie pobliska linia kolejowa.

  3. "Nowy Kurier Warszawski" 1940, nr 99, s. 8.
  4. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 64.

    Sowieckie samoloty pojawia造 si nad Warszaw w l. 1941-1944, aczkolwiek r闚nie cz瘰to (je郵i nie cz窷ciej) co obiekty wojskowe od bomb cierpia造 budynki cywilne i urz康zenia komunalne (np. zajezdnia tramwajowa na Woli). - Zob. Odkrywca - gazeta dla poszukiwaczy (forum)

    Za naprowadzenie na ten w徠ek dzi瘯uj koledze whatfor :).

    Trudno si nie zgodzi z ocen Tadeusza M. Rudkowskiego, natomiast trzeba zaprotestowa, je郵i chodzi o szczeg馧y. Tadeusz M. Rudkowski podaje, 瞠 najbardziej destrukcyjny by nalot z 12 na 13 maja 1943 r., lecz bombardowania nie si璕n窸y w闚czas linii getta (zob. mapa sporz康zona przez Krzysztofa Jaszczy雟kiego do wyk豉du Zygmunta Walkowskiego). Prawdziwy jest za to rok, zamieszczony w przewodnikach Komitetu Pow您kowskiego tj. 1942 r. - H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, J. Waldorff [i in.], Warszawa 1982, s. 11.

    Na podstawie mapy do wyk豉du p. Zygmunta Walkowskiego uzupe軟i豉m go o dat dzienn.

  5. M. Kielarski, Pow您ki - miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Kopia z 1971 r.], [Warszawa 1951], s. 12.
  6. Nalot skierowany by na w瞛e kolejowy na terenie dzisiejszego Dworca Gda雟kiego. Jak wida niemiecka obrona przeciwlotnicza by豉 bardzo dobra, skoro nie pozwoli豉 sowietom dobrze celowa...

    Oprac. na podst.: M. Kielarski, Pow您ki - miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951] ; Sprawozdanie z nalotu na Warszaw w noc z 1 na 2 wrze郾ia 1942 roku, Warszawa 4 wrze郾ia 1942 [zbiory Krzysztofa Jaszczy雟kiego].

  7. M. Kielarski, Pow您ki - miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951], s. 10.
  8. H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, J. Waldorff [i in.], Warszawa 1982, s. 11.
  9. Za informacj dzi瘯uj p. Krzysztofowi Jaszczy雟kiemu.
  10. By豉 to akcja "Pawiak" maj帷a na celu odbicie wi篥ni闚 hitlerowskiej katowni. Zob. T. Strzembosz, Akcje zbrojne powsta鎍zej Warszawy, Wyd. 2, Warszawa 1983, s. 497-499.
  11. O. Budrewicz, Bedeker warszawski, Warszawa 1966, s. 254.
  12. Dzieje "powstaniowe" oprac. na podst.: A. Borkiewicz, Powstanie warszawskie : zarys dzia豉 natury wojskowej, Warszawa 1964 ; K. Dunin-W御owicz, Warszawa w latach 1939-1945, (Dzieje Warszawy ; t. 5), Warszawa 1984 ; J. Kirchmayer, Powstanie warszawskie, Wyd. 8, Warszawa 1978 ; K. M鏎awski, K. Oktabi雟ki, L. 安ierczek, Wola - warszawskie Termopile 1944 : przewodnik historyczny po miejscach walk i strace z dni Powstania Warszawskiego, Wyd. 2 popr., (Warszawskie Termopile), Warszawa 2000 ; oraz dzi瘯i ogromnej wiedzy kolegi whatfor.
  13. Tadeusz M. Rudkowski podaje 瞠 na cmentarzu urz康zono w闚czas stanowisko artylerii. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), , Wroc豉w 2006, s. 64.

    Niestety nie uda這 mi si znale潭 potwierdzenia tego w literaturze dotycz帷ej powstania. Najbli窺ze Starym Pow您kom stanowisko dzia szturmowych, znajdowa這 si na p馧noc od cmentarza. - J. Kirchmayer, Powstanie warszawskie, Wyd. 8, Warszawa 1978, s. 269.

    By mo瞠 chodzi這 o jednostk przy ul. Burakowskiej i Piaskowej, "rozp璠zon" 10 sierpnia przez powsta鎍闚. - A. Borkiewicz, Powstanie warszawskie : zarys dzia豉 natury wojskowej, Warszawa 1964, s. 140.

  14. M. Klarecki, Zniszczenia teren闚 zielonych, obiekt闚 sportowych, cmentarzy, sieci komunikacyjnej, o鈔odk闚 transportu i zwierz徠 gospodarczych [w:] Straty Warszawy 1939-1945 : raport, od red. W. Fa趾owskiego, Warszawa 2005, s. 515. Edycja elektroniczna 30MB


Do g鏎y