Pochowani na Cmentarzu Pow您kowskim


Bart這miej Mazurek

Data i miejsce urodzenia: 23 sierpnia 1856 r., Antonin (k. Jarocina)
Data i miejsce 鄉ierci: 3 listopada 1937 r., bd.
Nagrobek: bd.
Lokalizacja grobu: kw. 184

砰cie...

Bart這miej Mazurek przyszed na 鈍iat w rodzinie Sebastiana i J霩efy1. Ju w wieku 16 lat musia podj望 prac zarobkow (co w sumie w tamtych czasach nie by這 dziwne), lecz jego pierwsze zaj璚ia bynajmniej nie wr騜y造 przysz貫j kariery rze嬌iarskiej. Sposobi si bowiem na... ogrodnika, a po przeprowadzce do Czerniejewa k. Gniezna - lakiernika, w kt鏎ym to zawodzie w wieku 21 lat wyzwoli si na czeladnika. W chwilach wolnych od malowania szyld闚 itp. podobnych "przyziemnych" zaj耩, stawia pierwsze, nie鄉ia貫 kroki na niwach rze嬌iarstwa, strugaj帷 z drewna figurki 鈍i皻ych.

W 1880 r. postanowi ca趾owicie po鈍i璚i si skulpturze i przeni鏀 si do Poznania, sk康 w 1883 r. wyemigrowa do Warszawy, aby na sta貫 osi捷 tam w 1887 r. Odt康 jego 篡cie i tw鏎czo嗆 zwi您a造 go z nadwi郵a雟kim grodem.

Prawdopodobnie tu Bart這miej Mazurek za這篡 rodzin. Pierwsz 穎n artysty by豉 Franciszka z d. Kozi雟ka (ur. 17 wrze郾ia 1867, zm. 29 pa寮ziernika 1893 r., pochowana w tym samym grobie, co jej m捫), z kt鏎 mia dw鎩k dzieci: syna Stefana (r闚nie rze嬌iarza2, 30 sierpie 1890 15 listopad 1968) oraz c鏎k Jadwig. Z kolejnego zwi您ku, z Ann z d. Matusiewicz (zm. 1928 r.), Bart這miejowi Mazurkowi urodzi豉 si znowu dw鎩ka dzieci: synowie W這dzimierz i Tadeusz (ur. 1921 r.). Jednym s這wem, warszawska linia Mazurk闚 sta豉 si ca趾iem liczna, czego dowodzi r闚nie... nekrolog rze嬌iarza, pod kt鏎ym podpisa豉 si: "c鏎ka, synowie, synowe, wnucz皻a i rodzina".

Swoje pracowite 篡cie Bart這miej Mazurek zako鎍zy ju w niepodleg貫j Polsce. Zosta pochowany 6 listopada 1937 r. na Starych Pow您kach. Jego skromny i niestety cokolwiek zaniedbany gr鏏, z prawie zatart inskrypcj w 瘸den spos鏏 nie przypomina wspania造ch monument闚, kt鏎ymi artysta ozdobi Cmentarz Pow您kowski i inne nekropolie polskie i zagraniczne.

... i tw鏎czo嗆

Jako si rzek這, Bar這miej Mazurek ima si w m這do軼i r騜nych zaj耩 niekoniecznie zwi您anych ze sztuk "wysok". Po latach wspomina jednak, 瞠 bardzo wcze郾ie podj掖 decyzj o karierze artystycznej. W wywiadzie udzielonym Wiktorowi Gomulickiemu Mazurek m闚i o sobie:

"Ci庵n窸o mi od lat najm這dszych do rysowania, malowania i rze嬌ienia, ale te moje upodobania by造 bardzo 幢e widziane przez najbli窺zych."3

Pierwsz osob, kt鏎a uwierzy豉 w talent rze嬌iarza mia by siodlarz i lakiernik z Czerniejewa:

"Uwierzy za tak niez這mnie, 瞠 za膨da odemnie wymalowania dla siebie znaku. Spe軟i貫m to 膨danie najlepiej jak mog貫m, a poniewa lakiernictwo ma do czynienia z farbami, mnie za do farb okrutnie ci庵n窸o, rzuci貫m ogr鏚 i wst徙i貫m na praktyk do tego siodlarza i lakiernika w jednej osobie."4

Wtedy te powsta造 pierwsze dzie豉, a w豉軼iwie dzie趾a, rze嬌iarskie tj. figurki 鈍i皻ych. Podoba造 si one ksi篹om i s御iadom, co te zach璚i這 Mazurka, aby: "z dwoma obrazkami swymi pod pach i z koszykiem pe軟ym "figurek" w r璚e"5 wyruszy do Poznania.

W stolicy Wielkopolski owe "figurki" otworzy造 Mazurkowi drzwi do pracowni snycerza Antoniego Przyby這, a dzi瘯i "obrazkom" m鏬 uczy si rysowania i modelunku w Wieczornej Szkole Rysunk闚 i Modelowania prowadzonej przez malarza Mariana Jaroczy雟kiego.

Pod koniec 1882 r. Bart這miej Mazurek wyjecha do Warszawy, gdzie doskonali swe umiej皻no軼i rze嬌iarskie pod okiem Boles豉wa Syrewicza. Post瘼y by造 znaczne, skoro za wykonane w闚czas dwa popiersia i figur Chrystusa uzyska stypendium z pozna雟kiego Towarzystwa Przyjaci馧 Nauk. Umo磧iwi這 mu ono dalsze studia w akademii berli雟kiej w pracowni rze嬌iarzy Fritza Schapera i Alberta Wolffa oraz malarza Paula Thumanna.

Do Warszawy wr鏂i w 1887 r.6, gdzie pocz徠kowo pracowa dla firmy Henryka 砰doka, aby od ok. 1900 r. podj望 wsp馧prac ze znanym zak豉dem kamieniarskim Romana S. Lubowieckiego7. Ten drugi "maria" okaza si dla obu stron bardzo korzystny, do嗆 powiedzie, 瞠 trwa a do 鄉ieci artysty, a o wzajemnej przyja幡i Lubowieckiego i Mazurka 鈍iadczy fakt powierzenia temu ostatniemu wykonania nagrobk闚 rodziny Lubowieckich na Starych Pow您kach8.

Tw鏎czo嗆 Bart這mieja Mazurka zwi您ana by豉 przede wszytkim ze sztuk sepulkraln, cho nale篡 pami皻a, 瞠 w 闚czesnej Warszawie rze嬌iarze mieli doprawdy niewiele innych okazji do uprawiania swego zawodu9. Zachowa這 si co prawda kilka wzmianek o rze嬌ach sakralnych (par egzemplarzy nawet przetrwa這 zawieruch wojenn), ale by to w豉軼iwie margines dzia豉lno軼i artysty10.

Jako "artysta cmentarny" Bart這miej Mazurke szybko zyska niema陰 popularno嗆. Niech 鈍iadczy o tym fakt, i tylko na Starych Pow您kach mo積a doliczy si ponad 50 jego dzie (w鈔鏚 kt鏎ych przewa瘸j medaliony portretowe)11. Prace Mazurka "w璠rowa造" r闚nie na nekropolie i ko軼io造 prowincji m.in. do Brzoz闚ki (medalion portretowy Juliusza Stolle, 1929 r.), Lublina (medalion Haliny Cholewi雟kiej - Wierzbickiej, 1925 r.; dekoracja rze嬌iarska grobowca rodziny Vetter闚, l. 30-te XX w.), υwicza (epitafium Franciszki i Bronis豉wy Oczykowskich, ok. 1901 r., kolegiata), Pi雟ka (nagrobek Lili Tukalskiej-Nielubowiecz闚ny, 1914 r.), Radzymina (rze嬌a Chrystusa na grobie rodziny Fary雟kich, 1934 r.), Starosieli (nagrobek Marychny Dworakowskiej, 1909 r.).

Z ustaleniem dok豉dnej liczby dzie Bart這mieja Mazurka jest zreszt pewien k這pot, wynikaj帷y z... popularno軼i artysty. Wiele jego prac by這 bowiem kopiowanych, a 瞠 w闚czas co takiego prawo autorskie (tym bardziej ZAIKS ;)) nie istnia這, st康 na warszawskich (i nie tylko) cmentarzach zaroi這 si od r騜nych, lepszych lub gorszych "na郵adownictw".

Najlepszym przyk豉dem mo瞠 by figura 瘸這bnicy spowitej w misternie wyko鎍zony szal i wspieraj帷ej si o krzy. Prawdopodobnie pierwsz z tej serii Mazurek wykona w 1895 r. na gr鏏 rodziny Weiss na Starych Pow您kach - co wa積e - dyskretnie si na niej podpisuj帷12. Na tej瞠 samej nekropolii - ba! nawet na cmentarzach kresowych - znajdziemy jednak ca貫 mn鏀two wariant闚 tego pos庵u, z kt鏎ych tylko cz窷 sygnowa sam artysta13.

Dzi samo zjawisko kopiowania prac artystycznych budzi pewien... niesmak, lecz warto spojrze na to w nieco inny spos鏏. Ot騜, wida dzi瘯i temu jak dobrze potrafi Bart這miej Mazurek odda gusta epoki, skoro jego dzie豉 by造 tak licznie i wiernie powielane.

Zreszt on sam r闚nie nie by "bez grzechu". To przecie pi瘯ny Anio Pokoju z nagrobka Juliana Markowskiego (1912 r., kw. Q) powtarza kompozycj Leopolda Wasilkowskiego z grobu Jana Gella (1908 r., kw. 39).

Potrafi jednak Mazurek zaskoczy, czego przyk豉dem jest pow您kowski nagrobek Romana Lubowieckiego, w kt鏎ym Tadeusz M. Rudkowski dopatrzy si echa w這skiej szko造 werystycznej (cho w latach powstania pomnika mocno ju przebrzmia貫j)14.

Najliczniejsz spu軼izn rze嬌iarza stanowi jednak nie rze嬌y figuralne, ale medaliony portretowe (najcz窷ciej wykonane w br您ie). Na Starych Pow您kach jest ich ca貫 mn鏀two, przy czym wi瘯szo嗆 utrzymana jest w stylistyce XIX-wiecznej tzn. ograniczaj si do wiernego odtworzenia fizjonomii modelki/modela, bez silenia si na oddanie jakiej g喚bi psychologicznej. K'woli sprawiedliwo軼i nale篡 jednak przyzna, i Mazurek by w tym ca趾iem niez造 i potrafi ukaza swoj klientk lub klienta jako osob powa積 i dostojn, z kt鏎ej nast瘼ne pokolenia 鄉ia這 mog bra przyk豉d ;)

Bart這miej Mazurek rzadko pokazywa swoje prace na wystawach, st康 te komentarzy "z epoki" dotycz帷ych jego tw鏎czo軼i zachowa這 si w豉軼iwie niewiele. Bodaj pierwszym i chyba jedynym om闚ieniem osoby i dzie rze嬌iarza by wywiad przeprowadzony przez Wiktora Gomulickiego dla "安iata" w 1906 r.15 Gomulicki by wyra幡ie zachwycony pracami artysty, czemu da wyraz w puencie do owego artyku逝:

"Szczery, pozbawiony wszelkiej afektacyi, a wytworny i doskonale nad form panuj帷y talent Mazurka, jest godzien pilniejszej uwagi i wi瘯szego szacunku."16

O wiele bardziej pow軼i庵liwy by ju Mieczys豉w Or這wicz, zauwa瘸j帷 (zreszt nie bez racji), 瞠 dzie豉 Mazurka nie zawsze sta造 na jednakowym poziomie17. Opini t powtarzaj i wsp馧cze郾i krytycy, a najlepszym podsumowaniem wydaj si s這wa Danuty Jendryczko:

"Mazurek by idealnym wyrazicielem najbardziej powszechnych schemat闚 artystycznych i w徠k闚 tematycznych w豉軼iwych jego epoce w rozumieniu potrzeb najbardziej masowego i przeci皻nego odbiorcy. Przy wyobra幡i artystycznej ukszta速owanej wed逝g wymog闚 i gust闚 klienteli, mia du膨 zr璚zno嗆 r瘯i i doskona貫 opanowanie rzemios豉. Pomniki Mazurka, wykonane ze staranno軼i, nawet precyzj, nieco idealizowane i sentymentalne podoba造 si wsp馧czesnym i by造 cz瘰to[!] komentowane w prasie."18

Dzie豉 artysty tkwi造 g喚boko w tradycji "sztuki popularnej" XIX w. Mimo i za jego 篡cia Parnas artystyczny dr瘸 w posadach za spraw r騜nych "-izm闚", Bar這miej Mazurek pozosta wierny gustowi belle epoque. W pewnym sensie mo積a o nim powiedzie, parafrazuj帷 opini Witolda Gombrowicza o Henryku Sienkiewiczu, i by "pierwszorz璠nym rze嬌iarzem drugorz璠nym". A jednak spaceruj帷 po Cmentarzu Pow您kowskim trudno nie wzruszy si anio豉mi lub anio趾ami d逝ta Mazurka... Czy瘺y 闚 XIX-wieczny sentymentalizm by ponadczasowy?... ;)

© Sowa
19.04.2011

Do g鏎y

Przypisy

  1. Informacje o rodzinie Bart這mieja Mazurka zawdzi璚zam p. Piotrowi Chomiakowi, potomkowi artysty.
  2. W 1920 r. Stefan Mazurek prowadzi w豉sn dzia豉lno嗆 artystyczn pod adresem Miodowa 13, m. 21, podczas gdy jego ojciec urz璠owa na ul. Dzikiej 65. - Ksi璕a adresowa Warszawy na 1920 rok, pod red. T. Ko幟i雟kiego, Warszawa 1920, kol. 508.
  3. W. Gomulicki, Bar這miej Mazurek i jego rze嬌y nagrobne i ko軼ielne, "安iat" 1906, nr 30, s. 13.
  4. W. Gomulicki, Bar這miej Mazurek i jego rze嬌y nagrobne i ko軼ielne, "安iat" 1906, nr 30, s. 13.
  5. W. Gomulicki, Bar這miej Mazurek i jego rze嬌y nagrobne i ko軼ielne, "安iat" 1906, nr 30, s. 13.
  6. Swoj drog warto si zastanowi, dlaczego Mazurek wybra karier w豉郾ie w Warszawie - co tu ukrywa - prowincjonalnym mie軼ie Cesarstwa Rosyjskiego, chocia jako obywatel pruski mia otwarte podwoje do uczelni berli雟kich... Czy瘺y patriotyzm?...
  7. Pierwsze sygnowane przez Bart這mieja Mazurka rze嬌y "wysz造" w豉郾ie z zak豉du Henryka 砰doka (por. gr鏏 rodziny Alojzego Weiss z 1895 r.), cho intryguj帷e jest z czego si utrzymywa w l. 1887-1895. Niewykluczone, 瞠 pierwsze prace po prostu nie by造 sygnowane, ot, co :)
  8. Gr鏏 rze嬌iarza znajduje si zreszt kilka krok闚 od monumentu "mecenasa" (Roman S. Lubowiecki spoczywa w kw. 183).
  9. Pozostawa這 jeszcze zdobnictwo architektury, kt鏎ym trudnili si m.in. Jan Woydyga, Zygmunt Otto czy Leopold Wasilkowski, ale nie uda這 mi si dotrze do informacji, aby r闚nie Mazurek udziela si w ten spos鏏.
  10. Mowa np. o figurze Madonny Syksty雟kiej wg obrazu Rafaela wykonanej dla ks. M. Ogi雟kiego (1906 r.) czy powsta造ch w l. 30-tych XX w. pos庵ach: 鈍. Klemensa (do niedawna przed klasztorem ss. sakramentek na Nowym Mie軼ie w Warszawie, 1932 r.), Matki Boskiej (ko軼i馧 鈍. Tr鎩cy w Warszawie) oraz 鈍. Barbary i Chrystusa (ostatnia dla ko軼io豉 鈍. Ducha; oba niezachowane).
  11. Na podstawie analizy literatury doliczy豉m si 55 nagrobk闚, z przewag medalion闚. Tym niemniej podczas "wizji lokalnej" z czerwca 2008 r. wielu pomnik闚 nie uda這 mi si odnale潭.

    T.M. Rudkowski podaje, i jest ich 70. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 180.

  12. Aleksandra Melbechowska - Luty przypisuje arty軼ie tak瞠 inn wersj tego pos庵u, zdobi帷 gr鏏 rodziny Wawrzy鎍a Zantmana r闚nie na Cmentarzu Pow您kowskim, podaj帷 dat jego wystawienia 1895 r. - A. Melbechowska-Luty, has這 Mazurek Bart這miej [w:] S這wnik artyst闚 polskich i obcych w Polsce dzia豉j帷ych : malarze, rze嬌iarze, graficy. T. 5, Le-M, [J. Maurin-Bia這stocka et al.], Warszawa 1993, s. 455.

    Z inskrypcji mo積a jednak wnioskowa, i ca造 pomnik powsta dopiero w 1912 r.

  13. Tadeusz M. Rudkowski zwr鏂i uwag, 瞠 artysta nigdy nie wykonywa dok豉dnych kopii swoich prac, zawsze co zmieniaj帷. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 181.

    Wystarczy zreszt por闚na inne projekty artysty np. nagrobek Franciszki Lubowieckiej z 1906 r. (Stare Pow您ki) i Marychny Dworakowskiej z 1909 r. (cmentarz dworski Starosiele).

  14. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 186.
  15. W. Gomulicki, Bar這miej Mazurek i jego rze嬌y nagrobne i ko軼ielne, "安iat" 1906, nr 30, s. 14.
  16. W. Gomulicki, Bar這miej Mazurek i jego rze嬌y nagrobne i ko軼ielne, "安iat" 1906, nr 30, s. 14.
  17. M. Or這wicz, Przewodnik po cmentarzach warszawskich z planem Pow您ek, cmentarza ewangelickiego i 篡dowskiego, Warszawa 1921, s. 6.
  18. D. Jendryczko, Pomniki sztuki cmentarnej [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, [red. nauk. J. Durko, W. Fija趾owski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 49.

    Z tez o licznych komentarzach w prasie nie zgadzam si, bo dotar豉m do zaledwie kilku :(

毒鏚豉:

  • W. Gomulicki, Bar這miej Mazurek i jego rze嬌y nagrobne i ko軼ielne, "安iat" 1906, nr 30, s. 14.
  • A. Melbechowska-Luty, Has這: Mazurek Bart這miej [w:] S這wnik artyst闚 polskich i obcych w Polsce dzia豉j帷ych : malarze, rze嬌iarze, graficy. T. 5, Le-M, [J. Maurin-Bia這stocka et al.], Warszawa 1993, s. 454-455.


Do g鏎y