Povoskoviana, czyli pow您kowskie r騜no軼i


Sylwia Chutnik
Detal kobiety nie篡wej

Gr鏏 Lusi Raciborowskiej. Ju z daleka mo積a zauwa篡 charakterystyczn rze嬌 g鏎uj帷 nad innymi - jeden z bardziej znanych pow您kowskich pomnik闚. Wykona go w 1900 roku Donato Barcaglia, rze嬌iarz z Mediolanu. Jest to przyk豉d eklektyki prze這mu dziewi皻nastego i dwudziestego wieku, gdzie secesja, impresjonizm i symbolizm przenikaj si wzajemnie. Tw鏎cy tego typu sztuki nagrobnej odrzucaj tradycyjny cok馧 jako podstaw i rezygnuj z siedz帷ej na nim klasycznie upozowanej postaci, W rezultacie mamy dzie豉 charakteryzuj帷e si asymetri. Arty軼i igraj z r闚nowag i przyci庵aniem ziemskim. Postaci s przedstawiane w naturalnych pozach, cz瘰to dynamicznie, niemal balansuj na p造tach grobowc闚.

Lusia nie stoi wi璚 na cokoliku, lecz wzlatuje z p馧otwartej trumny. Dotyka jej tylko fa責ami ca逝nu, poniewa stopy ma ju oderwane od pod這瘸. Spojrzenie zwraca ku g鏎ze. Niesamowity efekt daje kontrast statycznej trumny i unosz帷ej si ku niebu dziewczyny o delikatnej twarzy. Opuszczaj帷 sw鎩 gr鏏, niejako odbija si od 鄉ierci, kpi帷 z niej, Czeka豉 w trumnie na S康 Ostateczny i by這 to jej "tymczasowe miejsce pobytu". Teraz wyrywa si z niego i wzbija ponad okoliczne mogi造.

Wysoka konstrukcja rze嬌y sprawia, ze czujemy si przez ni wprost zdominowani. Bia造 marmur, z kt鏎ego wykonano pomnik, w polskich warunkach do嗆 szybko traci kolor, ale niedawno zosta odrestaurowany i dzi瘯i temu mo瞠my podziwia jego niemal idealn barw, U篡cie tego materia逝 nie jest przypadkowe, Lusia Raciborowska odesz豉 w wieku niespe軟a osiemnastu lat, jako panna. Podobno by豉 wyj徠kowo wra磧iwa i zapowiada豉 si na wspania陰 poetk. Nag豉 choroba zako鎍zy豉 si przedwczesn 鄉ierci. Zrozpaczona rodzina zamie軼i豉 na wyrze嬌ionej trumnie wiek dziewczyny, dodaj帷 wykrzyknik - mia這 to - zapewne podkre郵i niesprawiedliwo嗆 losu Przecie nasze dzieci nie umieraj. Nie maj prawa.

Zmar豉 kobieta, nie zaznawszy inicjacji seksualnej, pozostawa豉 na zawsze niewinna traktowana niemal jako posta bezgrzeszna. St康 Lusia przedstawiona w rze嬌ie niemal wyfruwa z trumny na d德i瘯 tr帳ki obwieszczaj帷ej powt鏎ne zst徙ienie Zbawiciela ziemi. Jest nadzieja, 瞠 jako osoba na wskro czysta, znajdzie si w raju. Motyw powstawania z grobu na S康 Ostateczny jest znany ze 鈔edniowiecza. Na ok豉dce Ewangeliarza cesarza niemieckiego Henryka II, z pocz徠k闚 XI wieku postaci niezgrabnie wype透aj z grob闚. Natomiast bohaterowie poliptyku S康 Ostateczny autorstwa Rogiera van der Weydena (1443 r.) wyczo貪uj si z trumien nadzy i pod捫aj przed oblicze Boga. Kojarz si z brudnymi zwierz皻ami czy raczej z dziwacznymi robakami wygrzebuj帷ymi si z ziemi. Na tym tle Lusia jest kim wyj徠kowym w swojej lekko軼i i zachwycie nad perspektyw wst徙ienia do raju. Co sprawia, 瞠 dziewica przedstawiona w rze嬌ie wydaje si jakby oderwana od ziemskich spraw i grzechu? To z pewno軼i detal w ca貫j kompozycji; stopa wystaj帷a z fa責 ca逝nu, kt鏎y niczym suknia oplata ca陰 sylwetk dziewczyny.

Stopa wygi皻a jest w ten spos鏏, jakby przed chwil odbi豉 si od dna trumny. Ka盥y drobiazg jest tu wyodr瑿niony. Jednocze郾ie zachowane zosta造 wymogi moralne epoki: naga noga kobiety pokazana jest tylko do kostki. ㄊdk zakrywa ju wij帷a si wok馧 postaci materia. Rze嬌iarz Donato Barcaglia wykona niemal drugi identyczny pos庵 - R騜y z Jaz這wiecich Lewandowskiej1, kt鏎y znajduje si cmentarzu w Menton (znanym kurorcie Lazurowego Wybrze瘸). Pomniki maj inne twarze - zapewne zmar造ch kobiet.

Wydaje si, 瞠 to miejsce szczeg鏊ne: m這da kobieta, kreowana na niewinn istot, zamkni皻a w swoim grobowcu oczekuje na wst徙ienie do nieba. Wsp馧cze郾ie nie przyk豉da si a tak du瞠j wagi do dziewictwa m這do zmar造ch kobiet, podkre郵a si jedynie wiek: one na zawsze zatrzyma造 si w czasie, pozosta造 mi璠zy dzieci雟twem a wej軼iem w 鈍iat doros造ch. W Grecji czy Rzymie dziewica by豉 cz瘰to sk豉dana w ofierze, a w wierze katolickiej zosta豉 Matk Boga i jest traktowana jako symbol czysto軼i.

Nieco dalej od Lusi Raciborowskiej le篡 Tekla B康arzewska, autorka popularnego na ca造m 鈍iecie "przeboju" na fortepian, o znamiennym tytule Modlitwa dziewicy.

Kolejnym przyk豉dem detalu, kt鏎y wi捫e si z tras 郵adami kobiet, jest medalion nad grobem Ireny Solskiej. Znajduje si on w Alei Zas逝穎nych, Solska, wybitna aktorka dramatyczna i re篡serka, zwi您ana by豉 z wieloma scenami teatralnymi we Lwowie, Krakowie i Legnicy, Szczeg鏊nie pokocha豉 Warszaw, gdzie prowadzi豉, mi璠zy innymi. Teatr im. 疾romskiego na 皋liborzu, kt鏎y mia edukowa artystycznie mieszka鎍闚 tej dzielnicy.

Muza dla swojego m篹a, aktora Ludwika Solskiego, a tak瞠 kochanka Witkacego, by豉 wielokrotnie portretowana. Wycz馧kowski przedstawia Iren niczym modelk Egona Schiele z burz rudych w這s闚 niedbale spi皻ych w kok. Podobnie zosta豉 przedstawiona na medalionie autorstwa Wies豉wa Muldnera-Nieckowskiego. P豉skorze嬌a ta znajduje si nad samym grobem, kt鏎y pokryty jest charakterystycznym zgni這-zielonym osadem, z kt鏎ego wy豉nia si ledwo widoczny napis "artystka". Portret wydaje si ledwo naszkicowany. Oszcz璠ny styl i lekka kreska Nieckowskiego to charakterystyczne cechy jego tw鏎czo軼i. Dodajmy do tego ekspresjonizm przy jednoczesnym zachowaniu realistycznego tematu dzie豉. Solska z medalionu wydaje si krucha i delikatna. Zamy郵ony lewy profil zdradza pewien mankament urody kt鏎y odr騜nia j jednak od reszty 闚czesnych pi瘯no軼i: nos. Troch niekszta速ny, zbyt du篡, nadawa charakter ca貫j twarzy.

Medalion otoczony jest dwoma iglastymi drzewami, kt鏎e praktycznie zas豉niaj dzie這 Nieckowskiego. Jednak przy mocnym s這鎍u i odpowiednim k帷ie cienie ga喚zi tworz swoist ramk dla portretu aktorki. To ciekawy przyk豉d dialogu przyrody ze sztuk. Wystarczy jeszcze doda wsz璠obylskie mchy i porosty na zaniedbanych nagrobkach oraz chwasty wyrastaj帷e z pop瘯anych tablic i mamy ca趾owit harmoni d逝ta i flory.

Przypisy

  1. B陰d, powinno by: Janiny Lewandowskiej z d. Je這wickiej zob. Nagrobek Lusi Raciborowskiej.

毒鏚這:

  • S. Chutnik, Warszawa kobiet, Warszawa 2011, s. 394-395.
 


Do g鏎y