Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Nagrobek J霩efa Elsnera

Dane podstawowe

Data wystawienia: 1855 r.
Data renowacji: 1883 r., l. 80-te XX w., 2006 r.
Tw鏎cy: Wojciech 安i璚ki (proj. Ignacy Gierdziejewski)
Materia造: kamie
Lokalizacja nagrobka: kw. 159

Pochowani

1. Elsner J霩ef (1769-1854)

2. Nidecki Hipolit (1864-1902)

3. Nidecka Sabina z d. Ka逝ssowska (1874-1905)

4. Nidecka Janina (1895-1909)

5. Opitz Emila z d. Kostecka (?-1932)

Inskrypcje

bd.

Historia nagrobka

J霩ef Elsner cieszy si ogromnym szacunkiem, chocia niekt鏎zy z 闚czesnych zarzucali mu zbytni lojalizm wobec w豉dz zaborczych. Wi瘯szo嗆 jednak ceni豉 jego zas逝gi dla muzyki, zw豉szcza polskiej, tote rych這 zawi您a si komitet pod przewodnictwem ks. Kazimierza Lubomirskiego, kt鏎y postawi sobie za zadanie wydanie wszytkich dzie J霩efa Elsnera oraz wzniesienie mu godnego nagrobka.

Pozyskaniu funduszy na ten zbo積y cel mia這 s逝篡 wystawienie w ewangelickim ko軼iele 鈍. Tr鎩cy (s造n帷ym ze znakomitej akustyki) oratorium zmar貫go kompozytora pt. M瘯a Pana Naszego Jezusa Chrystusa. By這 to nie lada przedsi瞝zi璚ie, gdy utw鏎 wymaga udzia逝 ok. 300 os鏏. W trzech ch鏎ach 酥iewali wi璚 amatorzy i arty軼i opery, kapeli zamkowej, ch鏎 ewangelicki pod dyrekcj Augusta Freyera (mistrz Stanis豉wa Moniuszki), a partie solowe wykona造 takie s豉wy jak Paulina Rivioli czy Emilia Reszke. Orkiestr tworzy這 185 muzyk闚.

Wida koncert przyni鏀 spodziewane zyski skoro ju 5 wrze郾ia 1854 r. w prasie og這szono warunki, jakie winien spe軟ia nagrobek zmar貫go kompozytora. Zaznaczono wi璚, i mia to by pomnik:

"(...) murowany, wyniesiony przynajmniej 2 stopy nad poziom, z drzwiami 瞠laznymi z wierzchu i wyk豉dany r闚nie z wierzchu ciosowym kamieniem, dalej ogrodzenie takowego ze s逝pkami z por璚z 瞠lazn, a w 鈔odku monument z kamienia wi璚ej skromny i trwa造 ani瞠li zbytkowany"1.

Pod koniec 1854 r. uda這 si wymurowa grobowiec, gdzie przeniesiono zw這ki J霩efa Elsnera, przechowywane dotychczas w katakumbach. Pozosta豉 zatem ju "tylko" kwestia stosownego pomnika nad ziemi.

Fundatorzy nagrobka musieli tu mie nie豉twe zadanie, gdy w szranki konkursowe stan窸o wcale liczne grono artyst闚, i to nie tylko rze嬌iarzy. Nale瞠li do nich m.in. Jakub Czarnecki, Ignacy Gierdziejewski (malarz), W豉dys豉w Gumi雟ki (malarz), Leon Myszkowski (rze嬌iarz), Aleksander Sikorski, Jan Wischke czy wreszcie Wiktor Wyrzykowski (architekt).

Muzy i Fortuna okaza造 si przychylne dla projektu Ignacego Gierdziejewskiego, kt鏎ego wykonanie zlecono r闚nie m這demu rze嬌iarzowi Wojciechowi 安i璚kiemu (zreszt przyjacielowi malarza). Tempo prac by這 i軼ie b造skawiczne: ju w maju 1855 r. gipsowy model pomnika mo積a by這 ogl康a w pracowni rze嬌iarza, a ods這ni璚ie wysokiej na ok. 1,3 m figury nast徙i這 pod koniec listopada tego samego roku. O zaanga穎waniu 闚czesnych "w spraw" 鈍iadczy r闚nie fakt, 瞠 miejsca na odkucie pomnika u篡czy w swej pracowni przy ul. Ch這dnej Jan J霩ef Mantzel, w豉軼iciel nie幢e prosperuj帷ego zak豉du rze嬌iarsko-kamieniarskiego.

No dobrze, dobrze, ale co w豉軼iwie wymy郵i Gierdziejewski, a co odku 安i璚ki, i co tak urzek這 komisj konkursow? Niby nic nadzwyczajnego, ot, siedz帷a, skrzydlata posta, kt鏎ej funkcj okre郵ono przydaj帷 jej za atrybut lir2. Jednym s這wem, mamy do czynienia z personifikacj Muzyki op豉kuj帷ej artyst. A jednak pos庵 闚 pod wieloma wzgl璠ami stanowi interesuj帷y wyj徠ek na tle 闚czesnej sztuki nagrobnej oraz rze嬌iarstwa w og鏊e.

Muzyka, kt鏎a przysiad豉 nad grobem J霩efa Elsnera, wymyka si bowiem kanonom ikonograficznym po這wy XIX w. Je郵i bowiem w owym czasie na nagrobku pojawia豉 si jaka personifikacja, a ju tym bardziej ze skrzyd豉mi, zazwyczaj jej tw鏎ca wzorowa si na sztuce antycznej. Na Starych Pow您kach nie przysiad豉 jednak 瘸dna Greczynka w peplosie czy roznegli穎wany geniusz, "symbolicznie" owini皻y kunsztownie drapowanym prze軼ierad貫m ;). To raczej Anio Muzyki, odziany od st鏕 do g堯w (zreszt bardzo oryginalnie, bo w szat, przypominaj帷 renesansow sukni kobiec), kt鏎ego twarz wyra瘸 prawdziwe uczucie smutku, a nie tylko ch這dn zadum nad nieuchronno軼i 鄉ierci. Jak zreszt przysta這 na tego rodzaju byty, nasz anio 陰czy w sobie cechy - zdawa這by si sprzeczne ;) - tj. kobiece i m瘰kie.

Na kwestiach ikonograficznych rzecz si jednak nie ko鎍zy. Wojciech 安i璚ki wyj徠kowo szkicowo, ba! niemal lekcewa膨co, potraktowa drapowanie szat, czyli co, co dla 闚czesnych rze嬌iarzy (i krytyk闚) by這 niemal 鈍i皻o軼i. Ten oszcz璠ny modelunek uczyni jednak ca陰 posta - jak by nie by這 "nieziemsk" - troch zbyt masywn i jak捷 tak za ci篹k.

Mimo 瞠 nagrobek J霩efa Elsnera mocno odbiega od mody i tradycji, od razu wzbudzi pozytywne emocje. Dziennikarz "Gazety Warszawskiej" tak chwali i pomnik, i jego tw鏎c:

"Kilka kropel zmarz貫go szronu, jak skrystalizowane 透y dodawa造 bole軼i dobrze pomy郵anej twarzy. Uk豉d statui surowy, postawa pe軟a opuszczenia i 瘸lu; geniusz to nie grecki, spokojny i t瘰kny w swej cielesnej pi瘯no軼i, ale posta innego 鈍iata okryta sukni, w surowych, cho za suchych i nieco ubogich fa責ach si drapuj帷, co do uk豉du pomy郵ana dobrze i tym si g堯wnie odznaczaj帷a. Praca ta p. 安i璚kiego wychodzi uk豉dem ze granic zwyk造ch; je瞠li w r瘯ach, w konturze piersi, w szczeg馧ach fa責闚 nie zna tego wyko鎍zenia i czucia, kt鏎e i kamie ciosowy przypuszcza, w ca這軼i wida talent samoistny."3

安i璚ki, Gierdziejewski oraz... cz這nkowie komisji konkursowej wykazali si nie lada odwag, proponuj帷 pomnik oryginalny, wykraczaj帷y poza powszechnie podziwiane kanony sztuki antycznej. Nagrobek J霩efa Elsnera uwa瘸ny jest dzi za jeden z najwcze郾iejszych przyk豉d闚 rze嬌y romantycznej na Cmentarzu Pow您kowskim, kt鏎ej najpe軟iejszy wyraz da這 inne dzie這 安i璚kiego tj. nagrobek Ignacego Komorowskiego.

Z kronikarskiego obowi您ku nale篡 jeszcze odnotowa inne szczeg馧y monumentu J霩efa Elsnera. Ot騜, do naszych czas闚 nie przetrwa m.in. medalion portretowy zmar貫go kompozytora, kt鏎y wida na litografii W豉dys豉wa Walkiewicza z l. 50-tych XIX w. Pod koniec XIX w. jego stan by pono tak z造, 瞠 podczas restauracji nagrobka w 1883 r. zdecydowano si go usun望. Obecnie w tym miejscu znajduje si tablica komemoratywna Emilii Opitz z d. Kosteckiej (zm. 1932 r.).

Ta sama litografia Walkiewicza ukazuje, i otoczenie pomnika rzeczywi軼ie spe軟ia這 warunki postawione przez fundator闚 nagrobka: wida kamienne s逝pki, po陰czone metalowymi pr皻ami, a tak瞠 瞠lazne drzwi broni帷e wst瘼u do grobowca. Ju w l. 30-tych XX w. po s逝pkach nie by這 郵adu, a wej軼ia do krypty broni豉 zwyk豉 kamienna p造ta4.

Jak podaje Wac豉w Jeziorowski, ok. 1915 r. nagrobek by ju mocno zaniedbany, a nawet przeznaczony do sprzedania! W "naszych" czasach odnawiano go dwukrotnie: generaln restauracj sfinansowa Komitet Pow您kowski w l. 80-tych XX w., a ponownie "odkurzono" go ok. 2006 r.

Na "deser" zostawi豉m dla Was kilka "ciekawostek".

Ot騜, zaintrygowa mnie sam temat, jaki wybra Gierdziejewski tj. owo uosobienie Muzyki5. Z pozoru rzecz oczywista, ale... Personifikacje pojawia造 si na nagrobkach europejskich od dawien dawna, lecz zazwyczaj by造 to uosobienia cn鏒 (z Mi這sierdziem i Wiar na czele), S豉wy oraz naturalnie 鄉ierci. Co wi璚ej, w czasach powstania pomnika J霩efa Elsnera nadal popularno軼i cieszy造 si monumenty neoklasycystyczne, gdzie z kolei dominowa造 zap豉kane niewiasty, geniusze 鄉ierci (Tanatos) lub personifikacje czasu (Chronos). Ba! wystawiony w 1859 r. symboliczny monument Wolfganga Amadeusza Mozarta na St. Marxer Friedhof ozdobi豉 figura geniusza gasz帷ego pochodni. Z og鏊nego przegl康u nagrobk闚 kompozytor闚 (wcze郾iejszych i p騧niejszych) wynika wr璚z, i personifikacja muzyki wcale nie by豉 popularnym motywem. Prawd napisawszy, doszuka豉m si raptem jednego jej przyk豉du, kt鏎y zreszt odejmuje wiele oryginalno軼i projektowi Ignacego Gierdziejewskiego i jest drug "ciekawostk", jak postanowi豉m si z Wami podzieli.

Mowa o pomniku Fryderyka Chopina d逝ta Jeana-Baptiste (zw. Auguste) Clesingera, ods這ni皻ym 17 pa寮ziernika 1850 r. na cmentarzu Pere Lachaise w Pary簑. Jego tw鏎ca postanowi ozdobi gr鏏 kompozytora figur symbolizuj帷 muzyk i - co ciekawe - pierwotny projekt zak豉da, 瞠 posta b璠zie mia豉 skrzyd豉 (zob. il. obok)! Oba nagrobki, Fryderyka Chopina i J霩efa Elsnera, mia造 wi璚 zdobi siedz帷e figury anio堯w, b璠帷e zarazem personifikacj Muzyki6. Dziwny to zbieg okoliczno軼i. A mo瞠 i nie? Przypomnijmy bowiem, 瞠 dw鏂h kompozytor闚 陰czy造 niegdy relacje ucze - nauczyciel. Zagadk pozostanie kwestia, czy i sk康 Ignacy Gierdziejwski zna pierwotny projekt dzie豉 Jeana-Baptiste Clesingera. Nie da si jednak zaprzeczy, 瞠 nawet je郵i sam koncept pomnika nie by do ko鎍a oryginalny, to efekt ko鎍owy mo積a zaliczy do pi瘯niejszych zabytk闚 Cmentarza Pow您kowskiego w Warszawie.

© Sowa
13.03.2010

Przypisy

  1. Podaj za M.I. i M. Kwiatkowscy, Historia Warszawy XVI - XX w. : zabytki m闚i, Warszawa 1998, s. 236.
  2. Wbrew pozorom instrument ten wcale nie okre郵a nam jednoznacznie, o jak alegori chodzi. Ot, np. pomnik Friedricha Schillera w Stuttgarcie (Berthel Thorvaldssen, 1839 r.) ozdobi豉 p豉skorze嬌a skrzydlatego geniusza z lir i prawdopodobnie tzw. plektronem, kt鏎e by造 atrybutami Poezji. Z kolei fasad Opery Paryskiej (Op廨a Garnier) zwie鎍zy豉 m.in. alegoria Harmonii (Charles Gumery, l. 1860-1874) r闚nie z lir i r闚nie ze skrzyd豉mi. Por. opis poszczeg鏊nych alegorii w: C. Ripa, Ikonologia, prze. I. Kania, Krak闚 2004.
  3. Sztuki pi瘯ne, "Gazeta Warszawska" 1855, nr 323, s. 3.
  4. Zob. fotografia nagrobka J霩efa Elsnera w zbiorach NAC.
  5. Moje refleksje dotycz personifikacji, a nie symboli.

    Niniejszy akapit opracowa豉m na podstawie dost瘼nych mi materia堯w ikonograficznych (tj. zdj耩 cmentarzy i nagrobk闚 z XIX w.) oraz wiedzy w豉snej. Innymi s這wy, jego warto嗆 hmmm... naukowa mo瞠 by dyskusyjna ;P

  6. Cesare Ripa jako jeden ze sposob闚 przedstawienia Muzyki podaje wizerunek kobiety siedz帷ej na kuli ziemskiej, przy czym pozycj siedz帷 t逝maczy, 瞠: "(...) muzyka jest to szczeg鏊ny spoczynek udr璚zonej duszy." - C. Ripa, Ikonologia, prze. I. Kania, Krak闚 2004, s. 292. Trudno orzec, czy Clesinger i Gierdziejewski o tym wiedzieli.

毒鏚豉

  • M.I. i M. Kwiatkowscy, Historia Warszawy XVI - XX w. : zabytki m闚i, Warszawa 1998
    Tekst Marii Ireny Kwiatkowskiej zosta wcze郾iej opublikowany w: "Stolica" 1983, nr 7, s. 4.
  • Odkrycia i przemy郵enia w豉sne Sowy ;)


Do g鏎y